Ἁγίων Κωνσταντίνου καὶ Ἑλένης ὁ Βίος.
Τῇ 21ῃ ἡμέρᾳ τοῦ μηνὸς Μαΐου μνήμη τῶν Ἁγίων ἐνδόξων θεοστέπτων μεγάλων βασιλέων καὶ Ἰσαποστόλων Κωνσταντίνου καὶ Ἑλένης.
ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ὁ μέγας καὶ ἀοίδιμος πρῶτος βασιλεὺς τῶν Χριστιανῶν, ὁ ἱδρυτὴς τῆς Κωνσταντινουπόλεως καὶ τῆς Βυζαντινῆς Αὐτοκρατορίας, ἐγεννήθη ἐν Ναϊσῷ, σημερινῇ Νίσσῃ, τῆς Δαρδανίας, περιοχῆς ἀνηκούσης νῦν εἰς τὴν κεντρικὴν Σερβίαν, περὶ τὸ ἔτος 274 μ.Χ.
Ὁ πατὴρ του ὀνόματι Κωνστάντιος, ἐξ Ἰλλυρίας ἕλκων τὴν καταγωγήν, ἦτο τότε στρατηγὸς τοῦ Ρωμαϊκοῦ Κράτους, μετέπειτα δὲ ἀνεκηρύχθη αὐτοκράτωρ τῶν δυτικωτάτων μερῶν αὐτοῦ, ἤτοι Βρεταννίας, Γαλατίας (τῆς σημερινῆς Γαλλίας), Ἱσπανίας κ.λ.π. Οὗτος διὰ τὴν χλωμότητα τοῦ προσώπου του ἐπωνομάζετο Χλωρός, ἦτο δὲ μικρανεψιὸς ἐκ μητρὸς τοῦ αὐτοκράτορος Κλαυδίου τοῦ Β’ τοῦ βασιλεύσαντος κατὰ τὰ ἔτη 268 μὲ 270 μ.Χ.
Μήτηρ τοῦ Ἁγίου ὑπῆρξεν ἡ εὐσεβεστάτη καὶ ἁγιωτάτη βασίλισσα Ἑλένη ἡ ὁμοῦ μετὰ τοῦ υἱοῦ της Μεγάλου Κωνσταντίνου ἑορταζομὲνη κατὰ τὴν σήμερον. Ἡ μακαρία Ἑλένη κατήγετο ἐκ Βιθυνίας τῆς Μικρᾶς Ἀσίας γεννηθεῖσα εἰς πόλιν καλουμένην Δρεπάνην, ἥτις πρὸς τιμήν της μετωνομάσθη ὑπὸ τοῦ Μεγάλου Κωνσταντίνου Ἑλενόπολις.
Κατὰ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην τῆς γεννήσεως τοῦ Μεγάλου Κωνσταντίνου, ἡ Ρωμαϊκὴ αὐτοκρατορία εἶχε περιέλθει εἰς χάος δεινότατον· οἱ βασιλεῖς ὁ εἷς μετὰ τὸν ἄλλον ἐφονεύοντο καὶ ἄλλος ἀνήρχετο εἰς τὸν θρόνον διὰ νὰ φονευθῇ καὶ αὐτὸς μετ’ ὀλίγον καὶ νὰ τὸν διαδεχθῇ ἕτερος. Κατὰ τὸ ἔτος 284 μετὰ τὴν δολοφονίαν τοῦ Νουμεριανοῦ ἀνεκηρύχθη εἰς τὴν Χαλκηδόνα αὐτοκράτωρ ὁ ἐκ Δαλματίας καταγόμενος Διοκλητιανὸς ὁ κατόπιν γενόμενος μέγας διώκτης τῶν Χριστιανῶν.
Ὁ Διοκλητιανὸς ἐβασίλευσεν ἐπὶ εἴκοσιν ἔτη, δύο ὅμως ἔτη μετὰ τὴν ὑπ’ αὐτοῦ ἀνάληψιν τῆς βασιλείας, ἤτοι κατὰ τὸ ἔτος 286, διῄρεσε τὴν Ρωμαϊκὴν αὐτοκρατορίαν εἰς δύο τμήματα, τὸ ἀνατολικὸν τὸ ὁποῖον περιελάμβανε τὸ Ἰλλυρικόν, τὴν Ἑλλάδα, τὴν Μικρὰν Ἀσίαν καὶ τὴν Αἴγυπτον μὲ πρωτεύουσαν τὴν Νικομήδειαν τῆς Μικρᾶς Ἀσίας, εἰς τὴν ὁποίαν ἐγκατεστάθη ὁ ἴδιος καὶ ἐκ τῆς ὁποίας διηύθυνε τὴν ὅλην αὐτοκρατορίαν, καὶ τὸ δυτικὸν τμῆμα, τὸ ὁποῖον περιελάμβανε τὴν Ρώμην, τὴν Ἰταλίαν, τὴν Γαλλίαν, τὴν Ἱσπανίαν, τὴν Βρεταννίαν καὶ τὴν Βόρειον Ἀφρικὴν μὲ ἕδραν τὰ Μεδιόλανα (Μιλᾶνον), εἰς τὸ ὁποῖον ἐγκατέστησεν αὐτοκράτορα τὸν ἔμπιστον φίλον του Μαξιμιανὸν τὸν ἐπονομαζόμενον Ἑρκούλιον (Ἡρακλῆν) καταγόμενον ἀπὸ τὸ Σίρμιον τῆς Παννονίας.
Βραδύτερον, ἤτοι ἐν ἔτει 293, ὁ Διοκλητιανὸς ὥρισεν ἄλλους δύο βοηθοὺς εἰς τὴν ἄσκησιν τῆς ἐξουσίας, τοὺς ὁποίους ὠνόμασε καίσαρας, ἐνῷ αὐτὸς καὶ ὁ Μαξιμιανὸς ὠνομάζοντο αὔγουστοι. Οἱ καίσαρες θὰ ἦσαν συμβασιλεῖς, βοηθοὶ καὶ διάδοχοι τῶν αὐγούστων.
Καὶ αὐτὸς μὲν προσέλαβεν ὡς καίσαρα εἰς τὴν Ἀνατολὴν τὸν γαμβρόν του Μαξιμιανὸν Γαλέριον, εἰς τὸν ὁποῖον ἔδωκεν ὡς σύζυγον τὴν θυγατέρα του Βαλερίαν καὶ τοῦ παρεχώρησε νὰ ὁρίζῃ τὴν Μακεδονίαν, τὴν Στερεὰν Ἑλλάδα, τὴν Πελοπόννησον καὶ τὴν Κρήτην, ἔχοντα τὴν ἕδραν του εἰς τὸ Σίρμιον τῆς Παννονίας.
Εἰς δὲ τὴν Δύσιν ὥρισε καίσαρα ὑπὸ τὸν αὔγουστον Ἑρκούλιον Μαξιμιανὸν τὸν πατέρα τοῦ Μεγάλου Κωνσταντίνου Κωνστάντιον τὸν Χλωρόν, εἰς τὸν ὁποῖον παρεχώρησε νὰ ὁρίζῃ τὰ δυτικώτερα μέρη τῆς αὐτοκρατορίας, ἤτοι Βρεττανίαν, Γαλατίαν καὶ Ἱσπανίαν, ὡς ἀνωτέρω εἴπομεν. Τοῦτον ὑπεχρέωσεν ὁ Διοκλητιανὸς νὰ χωρίσῃ τὴν νόμιμον σύζυγόν του τὴν μακαρίαν Ἑλένην καὶ νὰ νυμφευθῇ τὴν θυγατέρα τοῦ Ἑρκουλίου Μαξιμιανοῦ Θεοδώραν διὰ νὰ ἔχῃ ἐγγύησιν ὅτι ὡς συγγενὴς δὲν θὰ ἐγείρῃ ποτὲ πόλεμον ἐναντίον των. Ἐπὶ πλέον ὁ Διοκλητιανὸς ἐκράτησεν ὡς ὅμηρον τὸν υἱὸν τοῦ Κωνσταντίου καὶ τῆς Ἑλένης Κωνσταντῖνον διὰ περισσοτέραν ἀσφάλειαν.
Τοιουτοτρόπως ὁ νέος Κωνσταντῖνος, κρατούμενος ὡς ὅμηρος εἰς τὴν αὐλὴν τοῦ Διοκλητιανοῦ καὶ ἐν συνεχείᾳ τοῦ Γαλερίου Μαξιμιανοῦ, ἀνετρέφετο μὲν μετὰ τῶν ἀσεβῶν καὶ τυράννων, εἰς τὰ ἤθη ὅμως, τὴν γνώμην καὶ τὰς ἄλλας πράξεις δὲν ὡμοίαζεν οὐδόλως μετ’ αὐτῶν, ἐπειδὴ ἐκ μικρᾶς ἡλικίας ἦτο ὄχι μόνον ὡραῖος κατὰ τὴν ὄψιν, ἀλλὰ καὶ ἀγαθὸς καὶ καλὸς κατὰ τὴν καρδίαν. Ὅπως δὲ ηὔξανε κατὰ τὴν σωματικὴν ἡλικίαν, ἐπὶ τοσοῦτον ὡραιότερος καὶ ἀγαθώτερος ἐγίνετο, ἀλλὰ καὶ θαυμαστὸς κατὰ τὴν δύναμιν, ὥστε οὐδεὶς ἠδύνατο νὰ ἀντιπαραταχθῇ κατ’ αὐτοῦ, διότι κατανικῶν τοὺς πάντας ἔμενεν ἀήττητος.
Ταῦτα βλέποντες οἱ τύραννοι, ἀντὶ νὰ τὸν ἀγαπῶσι, τὸν ἐφθόνησαν, οἱ ἄθλιοι, ὄχι μόνον διὰ τὴν ἀνδρείαν του, ἀλλὰ καὶ διότι ἐρωτήσαντες τὸ μαντεῖον τοῦ Ἀπόλλωνος, οἱ ἀσύνετοι, ὁποῖος θὰ γίνῃ εἰς τὸ ὕστερον ὁ Κωνσταντῖνος ἐκεῖνος, Θεοῦ ἐπιτρέποντος, ἀπεκρίθη, ὅτι αὐτὸς ἔμελλε νὰ κυριεύσῃ τὸν κόσμον καὶ νὰ κηρύξῃ Θεὸν τὸν Χριστόν καὶ ὅτι ἐπ’ αὐτοῦ θὰ καταρρεύσῃ ἡ θρησκεία τῶν εἰδώλων.
Διὰ τὴν αἰτίαν αὐτὴν λοιπὸν τὸν ἐμίσησαν τόσον, ὥστε ἐμελέτων νὰ θανατώσωσιν αὐτὸν μὲ τρόπον ἐπιτήδειον καὶ ἀπόκρυφον. Ἀλλ’ ὁ Πανάγαθος Θεός, ὁ προγνωρίζων τὰ μέλλοντα, αὐτὸν μὲν διεφύλαξεν ἀπὸ τὰς μηχανὰς καὶ τὰς πανουργίας αὐτῶν, αὐτοὺς δέ, ὡς ἐπιβούλους καὶ φθονερούς, ἐξωλόθρευσε καὶ ὡς κακοὶ κακῶς ἀπωλέσθησαν, ὡς προχωροῦντος τοῦ λόγου θέλομεν ἴδει.
Οὕτως εἶχον τὰ πράγματα μέχρι τοῦ ἔτους 305. Τὸ Ρωμαϊκὸν Κράτος, ἄν καὶ ἐκυβερνᾶτο ἀπὸ τέσσαρας αὐτοκράτορας τοπικὴν ἔχοντος ἑκάστου δικαιοδοσίαν, ἦτο ὅμως θεωρητικῶς ἡνωμένον, κυβερνώμενον ὑπὸ τετραρχίας, τῶν ἑκάστοτε διαταγμάτων ἐκδιδομένων ἐπ’ ὀνόματι καὶ τῶν τεσσάρων αὐτοκρατόρων.
Κατὰ τὸ ἔτος 305, καθ’ ἣν εἶχον ἐκ τῶν προτέρων συμφωνίαν, παρῃτήθησαν τῆς βασιλείας ὅ τε Διοκλητιανὸς καὶ ὁ Μαξιμιανὸς Ἑρκούλιος καὶ ἀπεσύρθησαν ὁ μὲν Διοκλητιανὸς εἰς τὰ κτήματά του εἰς Δαλματίαν, ὅπου ἔζησε μέχρι τοῦ ἔτους 316, ὁ δὲ Μαξιμιανὸς παρέμεινεν εἰς τὴν Ρώμην. Αὔγουστοι ἀνεκηρύχθησαν τότε οἱ Καίσαρες, εἰς μὲν τὴν Δύσιν ὁ πατὴρ τοῦ Μεγάλου Κωνσταντίνου Κωνστάντιος, εἰς δὲ τὴν Ἀνατολὴν ὁ Μαξιμιανὸς Γαλέριος ὁ γαμβρὸς τοῦ Διοκλητιανοῦ. Ὁ Κωνσταντῖνος ἐκρατεῖτο τότε εἰς τὴν αὐλὴν τοῦ Μαξιμιανοῦ Γαλερίου, ὅστις φθονῶν αὐτὸν διὰ τὰ ἔξοχα αὐτοῦ προτερήματα προσεπάθησε νὰ τὸν θανατώσῃ διὰ τοῦ ἀκολούθου τεχνάσματος.
Εἰς τὴν Ἀνατολὴν εἶχον συνήθειαν, ὅπως, πρὸς εὐθυμίαν τοῦ αὐτοκράτορος καὶ τῆς συνοδείας του, ἐκτελοῦν διάφορα ἀγωνίσματα καὶ ψευδοπολέμους, εἷς ἐκ τῶν ὁποίων ἦτο καὶ ὁ ἀκόλουθος: Ἄφηναν μίαν ἄρκτον καὶ ἕνα λέοντα ἐλευθέρους ἐντὸς τοῦ ἀμφιθεάτρου, ἀφοῦ προηγουμένως ἐξερρίζωνον τοὺς ὀδόντας καὶ τοὺς ὄνυχας αὐτῶν. Κατόπιν εἰσήρχετο ὁ βασιλεὺς καὶ ἐφόνευε τὰ θηρία διὰ τῆς ράβδου του. Ἐν συνεχείᾳ τριάκοντα ἄνθρωποι, οἱ ὁποῖοι εὑρίσκοντο κεκρυμμένοι ἐντὸς τοῦ θεάτρου καὶ οἱ ὁποῖοι ἐκράτουν εἰς τὰς χεῖρας αὐτῶν σπόγγους ἀντὶ πετρῶν, ἐξήρχοντο καὶ διὰ τούτων ἐλιθοβόλουν τὸν βασιλέα, ὅστις ὡς ἀνδρεῖος δῆθεν ἀντεπετίθετο καὶ ἐλιθοβόλει τοὺς ἄνδρας ἐκείνους, διὰ λίθων ὅμως πραγματικῶν. Ἀφοῦ δὲ ἔρριπτε τούτους κατὰ γῆς, ἐπευφήμουν τότε οἱ θεαταὶ τὸν βασιλέα ὡς νικητήν.
Ἠμέραν λοιπόν τινα ὁ δόλιος Γαλέριος Μαξιμιανός, θέλων νὰ ἐξολοθρεύσῃ δολίως τὸν Κωνσταντῖνον, μετεχειρίσθη τὴν ἑξῆς ἀπάτην. Ἐπρόσταξε τοὺς ὑπηρέτας καὶ ἀπέλυσαν ἐντὸς τοῦ θεάτρου μίαν ἄρκτον καὶ ἕνα λέοντα, χωρὶς νὰ ἀφαιρέσουν προηγουμένως τοὺς ὀδόντας των. Κατόπιν προσεποιήθη ὅτι ἦτο ἀσθενὴς καὶ ἐπρόσταξε τὸν Κωνσταντῖνον νὰ εἰσέλθῃ ἀντ’ αὐτοῦ εἰς τὸ θέατρον.
Οὗτος εἰσῆλθε πράγματι, κρατῶν τὴν ράβδον. Ὅμως ὁ εὐλογημένος οὗτος ἦτο τόσον ἀνδρεῖος, ὥστε παρὰ τὸ γεγονός, ὅτι καὶ τὰ δύο θηρία εἶχον τοὺς ὀδόντας των, ὁ Κωνσταντῖνος ἐφόνευσε ταῦτα, ἐν συνεχείᾳ δὲ ἔρριψε κατὰ γῆς καὶ τοὺς τριάκοντα ἄνδρας, τινὲς τῶν ὁποίων, ὡς ἔμπιστοι τοῦ βασιλέως, ἐκράτουν λίθους πραγματικοὺς εἰς τὰς χεῖρας των. Ταῦτα μαθὼν ὁ δόλιος βασιλεὺς ἐξῆλθε δῆθεν ἐν θυμῷ καὶ ἤλεγξε τοὺς ὑπηρέτας διὰ τὴν ἀπροσεξίαν των προφασιζόμενος,ὅτι αὐτὸς οὐδὲν περὶ τούτου ἐγνώριζε.
Ταῦτα πληροφορηθεὶς ὁ Κωνστάντιος ἀπεφάσισε νὰ ἀπελευθερώσῃ τὸν υἱόν του καὶ προβάλλων ὡς πρόσχημα τὴν ἀσθένειάν του, διότι ἦτο πράγματι ἀσθενής, ἐζήτησεν ἀπὸ τὸν Γαλέριον Μαξιμιανὸν νὰ τοῦ ἀποστείλῃ τὸν υἱόν του διὰ νὰ τὸν ἴδῃ, αὐτὸς δὲ ἀναγκαζόμενος ὑπὸ τῶν πραγμάτων προσεποιήθη, ὅτι ἐδέχθη τὴν αἴτησιν τοῦ Κωνσταντίου, εἶχεν ὅμως κατὰ νοῦν νὰ ἐξολοθρεύσῃ τὸν Κωνσταντῖνον καθ’ ὁδόν. Ἀλλ’ ὁ Κωνσταντῖνος ἀναχωρήσας ἐκεῖθεν διέφυγε, Χάριτι Χριστοῦ, ὅλας τὰς παγίδας τοῦ Γαλερίου καὶ ἔφθασεν ὑγιὴς εἰς τὸν πατέρα του.
Τότε ὁ Κωνστάντιος ἐχάρη πολύ, ὅταν εἶδε τὸν υἱόν του ἐλθόντα εἰς τὸν κατάλληλον καιρόν, ἵνα ἀφήσῃ τοῦτον διάδοχον εἰς τὸν θρόνον του. Καὶ εἶχε μὲν ἀποκτήσει ὁ Κωνστάντιος ἄλλους τρεῖς υἱοὺς ἐκ τῆς δευτέρας συζύγου του Θεοδώρας, τῆς θυγατρὸς τοῦ Ἑρκουλίου (Ἡρακλέους) Μαξιμιανοῦ, τὸν Δαλμάτιον, τὸν Ἀννιβαλιανὸν καὶ τὸν Κωνστάντιον τὸν πατέρα τοῦ Γάλλου καὶ τοῦ Ἰουλιανοῦ τοῦ Παραβάτου, τὸν Κωνσταντῖνον ὅμως ἠγάπα περισσότερον, διότι ἦτο φρονιμώτερος καὶ μεγαλύτερος.
Εὐθὺς λοιπὸν ὡς ὁ Κωνστάντιος εἶδε τὸν υἱόν του, τὸν ἐνηγκαλίσθη καὶ ἐκεῖ, ἐνώπιον ὅλων τῶν παρισταμένων, προεῖπε τὴν προκοπὴν τοῦ νέου λέγων: «Καθὼς ὁ Χριστὸς σὲ ἐφύλαξεν ἀπὸ τὰς ἐπιβουλὰς τῶν ἐχθρῶν καὶ σὲ ἔφερεν εἰς τὴν κατάλληλον ὥραν νὰ λάβῃς τὴν βασιλείαν ὡς ἄξιος, οὕτω πιστεύω, ὅτι θέλει σὲ βοηθήσει μέχρι τέλους, νὰ στερεώσῃς πανταχοῦ τὴν εὐσέβειαν».
Ταῦτα εἰπὼν τὸν ἐψήφισε βασιλέα, καὶ ἐν συνεχείᾳ λέγει πρὸς αὐτόν· «Ἐνθυμοῦ, τέκνον νὰ ἀγαπᾷς τοὺς Χριστιανοὺς καὶ νὰ βοηθῇς τούτους, ἐὰν θέλῃς νὰ δοξασθῇς εἰς ὅλον τὸν κόσμον». Διὰ τῶν λόγων τούτων ἐγνωρίσθη ὅτι ἦτο Χριστιανός, μάλιστα δὲ καὶ ἐνάρετος καὶ δίκαιος κριτής, ἐλεήμων καὶ φιλάνθρωπος πάντοτε. Διότι δὲν ἐθησαύρισε ποτέ, ὑπὲρ τὴν ἀνάγκην, χρυσὸν ἤ ἄργυρον, ἀλλ’ εὐσπλαγχνίζετο τοὺς πένητας.
Ὁ δὲ Κωνσταντῖνος ἐνυμφεύθη τὴν Μινερβῖναν, ἀπὸ τὴν ὁποίαν ἀπέκτησεν υἱὸν τὸν Κρίσπον καὶ πολλοὺς νικηφόρους πολέμους διεξήγαγεν εἰς τὴν Γαλατίαν καὶ τὴν Βρεταννίαν. Μετ’ ὀλίγον ὁ Κωνστάντιος ἀπέθανεν εἰς τὴν πόλιν Ἐβόρακον (Ὑόρκην) τῆς Βρεταννίας ὅπου εὑρίσκετο πολεμῶν τοὺς ἐχθρούς του, ὁ δὲ Κωνσταντῖνος, ἀνακηρυχθεὶς αὐτοκράτωρ ὑπὸ τοῦ στρατοῦ, ὁ ὁποῖος ἐξετίμησε τὰς ἀρετάς του καὶ τὸν ἠγάπησεν, ἀνῆλθεν εἰς τὸν θρόνον τὴν 25ην Ἰουλίου τοῦ ἔτους 306 εἰς ἡλικίαν τριάκοντα δύο ἐτῶν,ἐκυβέρνα δὲ τὸν λαὸν μὲ καλοκαγαθίαν καὶ συμπάθειαν.
Κατὰ τὸ μεσολαβῆσαν διάστημα ὁ Γαλέριος Μαξιμιανὸς ὠνόμασε Καίσαρα μὲν τῆς Ἀνατολῆς τὸν ἀνεψιόν του Μαξιμῖνον τὸν ἐπιλεγόμενον Δάϊαν, υἱὸν Θρᾳκὸς ποιμένος, Καίσαρα δὲ τῆς Δύσεως τὸν φίλον του στρατηγὸν Σεβῆρον, τὸν ὁποῖον καὶ ἀπέστειλεν εἰς τὴν Ρώμην. Οὗτος μετὰ τὸν θάνατον τοῦ Κωνσταντίου τοῦ Χλωροῦ ἀνεκηρύχθη αὐτοκράτωρ.
Τότε ὅμως ὁ υἱὸς τοῦ παραιτηθέντος αὐτοκράτορος Ἑρκουλίου Μαξιμιανοῦ Μαξέντιος, ὅστις ἦτο καὶ γαμβρὸς τοῦ Γαλερίου Μαξιμιανοῦ, ἤγειρεν ἐπανάστασιν κατὰ τοῦ Σεβήρου, ἐξηνάγκασε δὲ καὶ τὸν πατέρα του νὰ ἐπανέλθῃ εἰς τὸν θρόνον, κατανικήσαντες δὲ τὸν Σεβῆρον τὸν ἐφόνευσαν καὶ ἀνεκηρύχθησαν οὗτοι αὐτοκράτορες εἰς τὴν Ρώμην. Τότε ἔκαμαν συμφωνίαν μὲ τὸν Κωνσταντῖνον νὰ μείνουν αὐτοὶ μὲν εἰς τὴν Ρώμην, ὁ δὲ Κωνσταντῖνος εἰς τὰ δυτικὰ μέρη, εἰς τὰ ὁποῖα ἐβασίλευε πρότερον ὁ πατήρ του.
Ἐπειδὴ δὲ ὁ Κωνσταντῖνος εἶχεν ἀποχωρισθῆ ἀπὸ τὴν πρώτην του σύζυγον Μινερβῖναν, ἔλαβεν ὡς τοιαύτην τὴν θυγατέρα τοῦ Ἑρκουλίου Μαξιμιανοῦ Φαῦσταν, γυναῖκα περιώνυμον μὲν διὰ τὴν ὡραιότητά της, ἀλλὰ πονηροτάτην καὶ κακότροπον ὁμοίαν εἰς τὴν γνώμην μὲ τὸν πατέρα της.
Ἀποκατεστάθη τότε εἰρήνη καὶ ἅπαντες ἐχαίροντο. Ἐγκατέστησε δὲ ὁ Κωνσταντῖνος τὴν πρωτεύουσάν του εἰς τὴν πόλιν Ἀρελάτην τῆς νοτίου Γαλλίας, εὑρισκομένην πλησίον τῶν ἐκβολῶν τοῦ Ροδανοῦ ποταμοῦ εἰς τὴν Μεσόγειον, ἀπὸ ἐκεῖ δὲ ἐκυβέρνα τὸ βασίλειον μὲ πᾶσαν δικαιοσύνην, διὸ καὶ ἠγαπήθη μεγάλως ἀπὸ ὅλον τὸν λαόν. Ἀλλὰ καὶ εἰς τοὺς ἐχθροὺς ἐγένετο φοβερὸς ὁ Κωνσταντῖνος, διότι παντοῦ ἐξήρχετο νικητής. Ἐπολέμησε δὲ καὶ κατὰ τῶν Γερμανῶν τοὺς ὁποίους κατετρόπωσε καὶ ὑπέταξεν. Ἀλλὰ καὶ ὅλα τὰ δυτικὰ μέρη ὑπετάγησαν εἰς αὐτόν.
Κατ’ ἐκεῖνον τὸν καιρὸν καὶ ὁ Ἑρκούλιος Μαξιμιανὸς ἐλθὼν εἰς προστριβὰς μὲ τὸν υἱὸν καὶ συμβασιλέα αὐτοῦ Μαξέντιον καὶ ἐπιχειρήσας νὰ τὸν καταβιβάσῃ τοῦ θρόνου ἐνικήθη παρ’ αὐτοῦ καὶ φεύγων διὰ νὰ σωθῇ, κατέφυγεν εἰς τὸν γαμβρόν του Κωνσταντῖνον, ὅστις τὸν ἐδέχθη μετὰ πάσης χαρᾶς. Ἀλλὰ καὶ ἐκεῖ εὑρισκόμενος προσεπάθησε δὶς νὰ ἐξεγείρῃ τὸν στρατὸν ἐναντίον τοῦ γαμβροῦ του, ἀποτυχὼν ὅμως εἰς τὴν προσπάθειάν του καὶ ἀπελπισθείς, ηὐτοχειριάσθη ὁ τρισάθλιος καὶ ἔθεσε τέρμα εἰς τὴν ζωήν του, αὐτοτιμωρηθεὶς δι’ ὅσα εἰς βάρος τῶν Χριστιανῶν ἔπραξε.
Ταῦτα μανθάνων εἰς τὴν Ἀνατολὴν ὁ Γαλέριος Μαξιμιανὸς καὶ ἔχων σκοπὸν νὰ κυριαρχήσῃ ὁπωσδήποτε καὶ ἐπὶ τῆς Δύσεως καὶ νὰ ἐξοντώσῃ καὶ τὸν γαμβρόν του Μαξέντιον καὶ τὸν Κωνσταντῖνον, συνήθροισε πολυάριθμον στράτευμα καὶ ἀνακηρύξας Καίσαρα ἀντὶ τοῦ φονευθέντος Σεβήρου τὸν Λικίνιον ἐκίνησε διὰ τὴν Ρώμην, διαβὰς δὲ ὅλας τὰς χώρας τοῦ Ἰλλυρικοῦ εἰσῆλθεν εἰς τὴν ἄνω Ἰταλίαν καὶ ἐκεῖθεν κατήρχετο πρὸς τὴν Ρώμην. Ἐμπεσὼν ὅμως εἰς παγίδα τοῦ Μαξεντίου καὶ πολλὴν φθορὰν ὑποστάς, ἐφοβήθη καὶ ὑπεχώρησε.
Καθῄρεσε τότε αὐτὸν ὁ Μαξέντιος, ἐκεῖνος ὅμως ἀνασυντάξας τὰς δυνάμεις του ἐμελέτα νὰ πολεμήσῃ τὸν Μέγαν Κωνσταντῖνον, διότι εἶπον εἰς αὐτὸν οἱ μάντεις καὶ οἱ ἱερεῖς τῶν εἰδώλων, ὅτι ἔμελλε νὰ νικήσῃ αὐτὸν εἰς τὸν πόλεμον. Ἀλλ’ ὅμως διεψεύσθησαν οἱ ταλαίπωροι, διότι ὡς συνηντήθησαν τὰ δύο στρατεύματα εἶδον οἱ στρατιῶται τοῦ Γαλερίου σημεῖον φοβερόν, τὸν Τίμιον Σταυρόν προπορευόμενον τοῦ στρατεύματος τοῦ Κωνσταντίνου.
Τότε φόβος καὶ τρόμος κατέλαβεν αὐτοὺς καὶ μὴ ὑποφέροντες τὴν λάμψιν, ἥτις ἐξεπέμπετο ἐκ τοῦ Τιμίου Σταυροῦ, ἔφευγον ὡς ὑπὸ πυρὸς φλεγόμενοι, οἱ δὲ στρατιῶται τοῦ Μεγάλου Κωνσταντίνου ἄλλους μὲν ἐφόνευσαν, ἄλλους δὲ ἔτρεψαν εἰς φυγὴν καὶ ἄλλοι, οἱ γνωστικώτεροι, βλέποντες τοῦτο τὸ σημεῖον, ἔτρεχον πρὸς τὸν Μέγαν Κωνσταντῖνον καὶ προσκυνοῦντες αὐτὸν ἔστρεφον τὰ ξίφη κατὰ τῶν συντρόφων καὶ συμπολεμιστῶν των. Ὅθεν, εἰς ὀλίγην ὤραν, τὸ στράτευμα τοῦ Γαλερίου Μαξιμιανοῦ ἠφανίσθη τελείως.
Βλέπων ὁ Γαλέριος τὴν συμφορὰν τὴν ὁποίαν ὑπέστη, ἐξεδύθη τὰ βασιλικὰ ἱμάτια καὶ ἐνεδύθη πτωχικά, διὰ νὰ μὴ γνωρίζεται, καὶ οὕτως ἔφυγε μὲ ὀλίγους ἀπὸ τοὺς στρατιώτας του. Ἐκρύπτετο δὲ ἀπὸ χώρας εἰς χώραν, ἀφοῦ προηγουμένως συνέλεξεν ὅλους τοὺς μάντεις καὶ τοὺς ἱερεῖς τῶν εἰδώλων, τοὺς ψευδοπροφήτας καὶ τοὺς σοφοὺς ἅπαντας καὶ κατέσφαξεν αὐτούς, διότι τὸν περιέπαιξαν. Ὁ δὲ Μέγας Κωνσταντῖνος ἔστειλεν ἀνθρώπους πανταχοῦ, ἵνα εὕρουν αὐτὸν καὶ τὸν θανατώσωσιν. Ἀλλ’ ἡ θεία Δίκη εὗρεν αὐτὸν προηγουμένως. Διότι ἠσθένησεν ἀπὸ φοβερὰν ἀσθένειαν καὶ ἐξήρχετο ἐκ τῶν σπλάγχνων του πῦρ καὶ λαύρα, ἐκ τούτου δὲ οἱ ὀφθαλμοί του ἐχύθησαν καὶ ἔμεινε τελείως τυφλός, αἱ σάρκες του ἐσάπησαν καὶ οὕτω βασανιζόμενος κακὴν κακῶς ἐξεψύχησεν ἐν ἔτει 311.
Ὁ δὲ Μαξέντιος, παραμείνας μόνος του αὐτοκράτωρ εἰς τὴν Ρώμην, ἐσκέπτετο κατὰ ποῖον τρόπον θὰ ἠμποροῦσε νὰ ἐξοντώσῃ καὶ τοὺς ἂλλους βασιλεῖς, ὥστε νὰ μείνῃ αὐτὸς μονοκράτωρ. Ἤρχισεν ὅθεν νὰ συγκεντρώνῃ πολυάριθμον στρατὸν ἀπὸ τὴν Ἰταλίαν καὶ ἀπὸ τὴν Ἀφρικὴν καὶ νὰ ἑτοιμάζεται νὰ ἐκστρατεύσῃ πρῶτον κατὰ τοῦ γαμβροῦ του Κωνσταντίνου.
Ταῦτα βλέποντες οἱ Ρωμαῖοι, οἵτινες κατετυραννοῦντο ἀπὸ τὸν Μαξέντιον, καὶ ἀκούοντες τὰς καλωσύνας καὶ ἀνδραγαθίας τοῦ Κωνσταντίνου, ἔγραψαν εἰς αὐτὸν τὰ γενόμενα καὶ τὸν παρεκάλουν νὰ προλάβῃ καὶ νὰ ἔλθῃ αὐτός, ἵνα ἀπελευθερώσῃ τούτους ἀπὸ τὸν τύραννον. Τότε ὁ Κωνσταντῖνος, ἂν καὶ διέθετε πολὺ μικροτέρας δυνάμεις, ἐξεστράτευσεν ἀμέσως κατὰ τοῦ Μαξεντίου καὶ διελθὼν τὸν Σεπτέμβριον τοῦ ἔτους 312 τὰς Ἄλπεις κατέλαβε δι’ ἀστραπιαίας προελάσεως τὴν μίαν μετὰ τὴν ἄλλην ὅλας τὰς πόλεις τῆς βορείου Ἰταλίας μέχρι τοῦ Ἠριδανοῦ (Πάδου) ποταμοῦ.
Οὕτω λοιπὸν ἀκαταμάχητος προελαύνων ὁ Κωνσταντῖνος ἔφθασεν εἰς τὰ πρόθυρα τῆς Ρώμης. Ἐκεῖ τὸν ἀνέμενεν ὁ Μαξέντιος μὲ πολὺ μεγαλυτέρας δυνάμεις. Τὰ δύο στρατεύματα ἀντιπαρετάχθησαν ἔναντι ἀλλήλων, ἕτοιμα διὰ τὴν τελικὴν μάχην. Ὁ καλὸς Κωνσταντῖνος, ἱστάμενος εἴς τι ὑψηλὸν σημεῖον πλησίον τοῦ ἐχθροῦ, παρετήρει μὲ λύπην τὰ ἐχθρικὰ στρατεύματα καὶ διελογίζετο πῶς θὰ δυνηθῇ νὰ κατανικήσῃ τοσοῦτον ἄπειρον πλῆθος.
Ἐνῷ δὲ ἵστατο οὕτω σκυθρωπὸς καὶ συλλογιζόμενος, εἶδεν εἰς τὸν οὐρανὸν ἐν ὥρᾳ μεσημβρίας τὸ σημεῖον τοῦ Τιμίου Σταυροῦ, δι’ ἀστέρων συντεθειμένον. Πέριξ δὲ τοῦ Τιμίου Σταυροῦ ἦσαν γράμματα ἑλληνικά, τὰ ὁποῖα ἔγραφον: «Κωνσταντῖνε, ἐν τούτῳ νίκα». Τοὐτέστι, Κωνσταντῖνε, μὴ ἐλπίζῃς διὰ τῆς ἰδικῆς σου ἀνθρωπίνης δυνάμεως νὰ νικήσῃς τοὺς ἐχθρούς, ἀλλὰ διὰ τοῦ σημείου τούτου τοῦ Σταυροῦ θέλεις νικήσει αὐτοὺς εἰς τὸν πόλεμον.
Κατὰ δὲ τὴν νύκτα ἐφάνη καθ’ ὕπνον καὶ Αὐτὸς ὁ ἐσταυρωμένος Χριστὸς λέγων· «Ἔγειραι καὶ κατασκεύασον ἕνα Σταυρόν, καθὼς αὐτὸς τὸν ὁποῖον εἶδες, βάσταζε δὲ αὐτὸν εἰς τοὺς πολέμους μετὰ πίστεως ἵνα νικᾷς τοὺς πολεμίους σου πάντοτε». Ἐγερθεὶς τότε ὁ Κωνσταντῖνος ἐκ τοῦ ὕπνου, εἶδε καὶ πάλιν, κατὰ τὴν αὐτὴν νύκτα, ἐπάνω εἰς τὸν οὐρανὸν τὸ τροπαιοφόρον σημεῖον. Τότε ἐπίστευσε πλέον ὁλοψύχως εἰς τὸν ἀληθινὸν Θεὸν τὸν Κύριον ἡμῶν Ἰησοῦν Χριστόν. Ὅταν δὲ ἐξημέρωσεν ἐπρόσταξε καὶ κατεσκεύασαν Σταυρὸν ἀργυροῦν κατὰ τὸν φανέντα τύπον, τὸν ὁποῖον ἐκράτουν πάντοτε ἔμπροσθεν παντὸς τοῦ στρατεύματος.
Ὁ δὲ Μαξέντιος, ἐλπίζων ὅτι θέλει νικήσει τὸν Κωνσταντῖνον, κατεσκεύασεν εἰς τὸν διερχόμενον ἀπὸ τὴν Ρώμην ποταμὸν Τίβεριν καὶ πλησίον τῆς παλαιᾶς γεφύρας, τῆς καλουμένης Μυλβίας, ἄλλην γέφυραν χαμηλὴν καὶ εὔθραυστον μὲ πανουργίαν, διὰ νὰ πνιγῇ ἐντὸς αὐτοῦ ὁ Κωνσταντῖνος, ὅταν νικώμενος θελήσῃ νὰ φύγῃ ἐκεῖθεν μετὰ τοῦ στρατεύματός του.
Ἀλλ’ ἡ θεία Δίκη δικαίως ἐτιμώρησε τὸν ἄδικον καὶ ἔπεσε, κατὰ τὸν Προφήτην, εἰς τὸν βόθρον ὃν ἡτοίμασε. Διότι, ὅταν ἔγινεν ἡ τελικὴ μάχη, τὴν 28ην Ὀκτωβρίου τοῦ ἔτους 312 εἰς τοὺς Κόκκινους Βράχους ἔξω ἀπὸ τὴν Ρώμην, ἐνίκησεν ὁ Σταυρός, τὸ ἀκαταμάχητον τρόπαιον, τόσος δὲ φόβος κατέλαβε τὸν Μαξέντιον, ὥστε δὲν ἔβλεπε πρὸς ποίαν κατεύθυνσιν νὰ φύγῃ ὁ δυστυχής. Φεύγων δὲ ὥρμησεν ἵνα διέλθῃ ἐκ τῆς δολίας ἐκείνης γεφύρας, ὄχι μόνον αὐτὸς ἀλλὰ καὶ οἱ ἀξιωματοῦχοι τοῦ στρατεύματός του. Εὐθὺς ὅμως ἀπεκόπη ἡ γέφυρα καί, πεσόντες ἐντὸς τοῦ ποταμοῦ, ἐπνίγησαν ἅπαντες.
Ὁ μὲν λοιπὸν Κωνσταντῖνος ἐδόξασε τὸν Θεόν, βλέπων τοιοῦτον θαυμάσιον, οἱ δὲ πολῖται τῆς Ρώμης ἐστόλισαν τὴν πόλιν μεγαλοπρεπῶς καὶ ὑπεδέχθησαν τὸν τροπαιοῦχον Κωνσταντῖνον ἀγαλλόμενοι. Ἀναβιβάσαντες δὲ καὶ καθίσαντες αὐτὸν εἰς τὸν βασιλικὸν θρόνον, προσεκύνησαν ἅπαντες τὸν νέον βασιλέα καὶ μεγάλας τιμὰς ἀπέδωσαν εἰς αὐτόν, καθὼς ἔπρεπεν.
Ὁ θεοσκεπὴς δὲ οὗτος βασιλεὺς ἐξέδωκεν εὐθὺς ὁρισμὸν νὰ στήσουν τὸν ζωοποιὸν Σταυρὸν εἰς τὰ κυριώτερα μέρη τῆς πόλεως, νὰ ἐρευνήσουν μετὰ προσοχῆς, ἵνα εὕρουν τὰ ἅγια Λείψανα τῶν θαυμασίων ἐκείνων Μαρτύρων, οἵτινες ἔχυσαν τὸ αἷμά των ὑπὲρ τοῦ ὀνόματος τοῦ Δεσπότου Χριστοῦ καὶ νὰ ἐνταφιάσουν αὐτὰ μὲ τὰς πρεπούσας τιμὰς καὶ εὐλάβειαν, τοὺς φυλακισμένους νὰ ἀπελευθερώσουν καὶ τοὺς ἐξορίστους νὰ ἀφήσουν ἐλευθέρους νὰ μεταβῇ ὁ καθείς των ὅπου ἐπιθυμεῖ.
Ἡ κατὰ τοῦ Μαξεντίου νίκη τοῦ Μεγάλου Κωνσταντίνου ἀπέβη εἰς τὴν πραγματικότητα νίκη τοῦ Χριστιανισμοῦ κατὰ τῆς εἰδωλολατρίας. Ἐπὶ τριακόσια ὁλόκληρα χρόνια, ἤτοι ἀπὸ τῆς ἐποχῆς τῶν Ἁγίων Ἀποστόλων μέχρι τοῦ Μεγάλου Κωνσταντίνου, ὁ Χριστιανισμὸς ἀκαταπαύστως μαχόμενος ἀνεδεικνύετο πάντοτε νικητὴς ἐπὶ τοῦ πνευματικοῦ ἐπιπέδου, χάρις εἰς τὸ ἄφθαστον αὐτοῦ ψυχικὸν μεγαλεῖον, προσφέρας ποταμοὺς αἱμάτων εἰς τὸν βωμὸν τῆς ἀληθοῦς Πίστεως καὶ ἀναδείξας ἑκατομμύρια Μαρτύρων.
Ἐπὶ τριακόσια χρόνια οἱ μὴ ὑποκύπτοντες εἰς τὴν βίαν αὐχένες ἀπεκόπτοντο ὑπὸ τῶν τυράννων, οἱ ψυχικῶς ὅμως ἀδούλωτοι ἐκεῖνοι δοῦλοι καὶ τὴν κεφαλὴν ἀποτεμνόμενοι ἐλάμβανον πολλάκις αὐτὴν εἰς τὰς χεῖρας καὶ περιεπάτουν καταισχῦνοντες τοὺς τυράννους! Ἐκεῖνοι πάλιν ποὺ δὲν ἠξιοῦντο τοῦ ποθουμένου παρ’ αὐτῶν Μαρτυρίου κατήρχοντο ὑπὸ τὴν ἐπιφάνειαν τῆς γῆς, μέσα εἰς τὰς σκοτεινὰς κατακόμβας, διὰ νὰ λατρεύσουν τὸν ἀληθινὸν Θεόν, διότι ἐπὶ τῆς ἐπιφανείας τῆς γῆς ἐδὲσποζον οἱ τύραννοι. Νὰ ὅμως ποὺ τώρα οἱ τύραννοι ἐν τῷ προσώπῳ τοῦ Μαξεντίου κατῃσχύνθησαν, ὁ Σταυρὸς ἐνίκησεν, οἱ δοῦλοι ἔγιναν κύριοι καὶ οἱ ἄρχοντες τοῦ ψεύδους ἐδουλώθησαν καὶ σὺν τῷ χρόνῳ τελείως ἠφανίσθησαν.
Πόση χαρὰ νομίζετε νὰ ἔγινεν εἰς τοὺς Χριστιανοὺς ὕστερα ἀπὸ τὴν νίκην ἐκείνην; Χαρὰ ἀπέραντος, χαρὰ ἀφάνταστος, χαρὰ ἀπερίγραπτος! Καὶ ἦτο δικαία ἡ χαρά, διότι τὰ ἀποτελέσματα τῆς νίκης ἐκείνης ἀπέβησαν τόσον τεράστια, ὥστε νὰ εἶναι ἀδύνατον νὰ τὰ ἀπαριθμήσῃ τις ἢ νὰ τὰ ὑπολογίσῃ.
Ἀλλὰ καὶ αὐτοὶ οἱ νικηταὶ δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ συλλάβουν τότε τὴν ἔκτασιν τῆς νίκης των. Διότι πράγματι ἀπὸ τῆς ὥρας ἐκείνης καὶ ἓως τῆς σήμερον, ἂν ἐξαιρὲσωμεν μικράς τινας διαλείψεις, ὅπως τῆς ἐποχῆς τοῦ Ἰουλιανοῦ τοῦ Παραβάτου, αἵτινες ὑπῆρξαν οἱ τελευταῖοι σπασμοὶ τοῦ σφαδάζοντος θηρίου, ὁ Χριστιανισμὸς ἐκυριάρχησεν ἐφ’ ὁλοκλήρου τῆς γῆς καὶ θὰ κυριαρχῇ ἕως τῆς συντελείας τῶν αἰώνων.
Πρῶτον θετικὸν ἀποτέλεσμα τῆς κατὰ τοῦ Μαξεντίου νίκης ὑπῆρξεν ἡ ἔκδοσις τοῦ περιφήμου Ἐδίκτου (Διατάγματος) τῶν Μεδιολάνων, διὰ τοῦ ὁποίου ἡ μέχρι τότε διωκομένη θρησκεία τοῦ Χριστοῦ ἀνεγνωρίζετο ὡς ἐπίσημος θρησκεία τοῦ Κράτους, ἐνῷ ἡ μέχρι τότε ἐπίσημος θρησκεία τῶν εἰδώλων παρεμερίζετο διὰ νὰ περιπέσῃ μετ’ ὀλίγον εἰς τὴν ἀφάνειαν.
Ὀλίγους μῆνας μετὰ τὴν περίφημον αὐτὴν νίκην συνηντήθησαν εἰς τὰ Μεδιόλανα (τὸ σημερινὸν Μιλᾶνον) τῆς Ἰταλίας οἱ δύο νικηταὶ σύμμαχοι αὐτοκράτορες, ὁ αὐτοκράτωρ τῆς Δύσεως Κωνσταντῖνος καὶ ὁ Αὐτοκράτωρ, τῆς Ἀνατολῆς Λικίνιος, καὶ ἐκεῖ ἐξέδωκαν καὶ ὑπέγραψαν ἀπὸ κοινοῦ τὸ περίφημον αὐτὸ διάταγμα, ὑπεσχὲθη δὲ ὁ Λικίνιος μεθ’ ὅρκου εἰς τὸν Μέγαν Κωνσταντῖνον ὅτι δὲν θὰ διώξῃ πλέον τοὺς Χριστιανοὺς καὶ ὅτι θὰ τηρήσῃ πιστῶς τὰς διατάξεις τοῦ Ἐδίκτου αὐτοῦ.
Ἔγινε τότε μεγάλη ἑορτὴ καὶ πανήγυρις εἰς τὰ Μεδιόλανα καὶ εἰς τὸν κόσμον ὁλόκληρον. Ὑπάνδρευσε δὲ ὁ Κωνσταντῖνος τὴν ἀδελφήν του Κωνσταντίαν, θυγατέρα τοῦ Κωνσταντίου καὶ τῆς Θεοδώρας, μετὰ τοῦ Λικινίου, πρὸς περισσοτέραν κατοχύρωσιν τῆς φιλίας καὶ τῶν ὑποσχέσεων αὐτοῦ.
Ταύτας καὶ ἄλλας πολλὰς εὐεργεσίας ἐτέλεσεν ὁ καλὸς Κωνσταντῖνος κατὰ τὰς ἀρχὰς τῆς βασιλείας του, ὡς ἀπαρχὰς καὶ δωρεὰς πρὸς τὸν πλουσιόδωρον εὐεργέτην Θεόν, τὸν φωτίσαντα καὶ ἀναδείξαντα αὐτόν. Κατόπιν, ὑπὸ θείου ζήλου κινούμενος, ἐξέδωκε διαφόρους νόμους δικαίους, πρὸς δόξαν Θεοῦ καὶ πρὸς ἐνίσχυσιν τῆς εὐσεβοῦς ἡμῶν Πίστεως.
Καὶ πρῶτον νὰ μὴ τολμήσῃ τις νὰ βλασφημήσῃ τὸν Χριστὸν ἢ νὰ ἐνοχλήσῃ Χριστιανόν, ὁ δὲ παραβάτης νὰ τιμωρῆται αὐστηρῶς καὶ νὰ δημεύωνται ὅλα τὰ ὑπάρχοντά του. Δεύτερον ἐπρόσταξε νὰ ἐγγράφωνται εἰς τὸ στράτευμα μόνον οἱ Χριστιανοὶ καὶ αὐτοὶ νὰ λαμβάνουν ἀξιώματα καὶ ἡγεμονίας.
Ἐπρόσταξεν ἐπίσης νὰ καταστρέψουν τοὺς βωμοὺς τῶν εἰδωλολατρῶν καὶ νὰ κτίζουν πανταχοῦ Ἐκκλησίας εἰς δόξαν Χριστοῦ. Ἔκτισε δὲ καὶ ὁ ἴδιος ἐκεῖ εἰς τὴν Ρώμην Ναὸν μέγαν, εἰς τὸν Σωτῆρα Θεόν, τοῦ ὁποίου τὸ σχῆμα ἰδιοχείρως ἐσχεδίασεν αὐτὸς ὁ βασιλεὺς καὶ πρῶτος, ὡς εὐλαβέστατος, ἔσκαψε τὰ θεμέλια αὐτοῦ καὶ λίθους μετέφερεν ἐπὶ τοῦ ὤμου του, διὰ νὰ ἔχῃ μισθὸν περισσότερον.
Ἀκόμη ἐπρόσταξε νὰ σχολάζουν καὶ νὰ ἀργῶσι πάντες καὶ νὰ ἀπέχουν πάσης ἐργασίας σωματικῆς κατὰ τὰς δύο ἑβδομάδας τοῦ Ἁγίου Πάσχα, ἤτοι ἀπὸ τοῦ Σαββάτου τοῦ Δικαίου Λαζάρου μέχρι τῆς Κυριακῆς τοῦ Ἀποστόλου Θωμᾶ καὶ νὰ προσέρχωνται εἰς τὴν Ἐκκλησίαν. Ὅσοι δὲ πτωχοὶ βαπτίζονται, νὰ τρέφωνται καὶ νὰ ἐνδύωνται διὰ βασιλικῶν ἐξόδων.
Ταῦτα καὶ ἄλλα περισσότερα θεάρεστα ἐνομοθέτησεν ὁ θεόκλητος καὶ θεοψήφιστος αὐτοκράτωρ. Ὅθεν ἐκ τούτου ἐγένετο χαρὰ μεγάλη καὶ ἀγαλλίασις εἰς τὴν οἰκουμένην. Προσήρχοντο δὲ καθ’ ἑκάστην εἰς τὴν Ὀρθόδοξον Πίστιν λαὸς ἀναρίθμητος καὶ ἐβαπτίζοντο. Καὶ τοὺς μὲν ναοὺς τῶν εἰδώλων κατηδάφιζον καὶ κατέστρεφον ἐκ θεμελίων, τὰς δὲ Ἐκκλησίας ἐκαλλώπιζον καὶ ἐπροίκιζεν αὐτὰς ὁ εὐσεβέστατος βασιλεὺς διὰ πλουσίων εἰσοδημάτων.
Οὕτω οἱ μὲν εἰδωλολάτραι κατῃσχύνοντο, ἡ δὲ εὐσέβεια ηὔξανε καὶ ἐκραταιοῦτο. Ὄχι δὲ μόνον ἐκεῖ εἰς τὴν Ρώμην, ἀλλὰ καὶ εἰς ἂλλας πολλὰς πόλεις ἐκηρύττετο παρρησίᾳ ὁ Δεσπότης Χριστὸς Θεὸς προαιώνιος. Διότι ὁ εὐσεβὴς βασιλεὺς διώρισε Χριστιανοὺς ἡγεμόνας καὶ ἄρχοντας καὶ ἀπέστειλε τούτους πανταχοῦ προστάσσων αὐτοὺς νὰ καταβάλλουν πᾶσαν αὐτῶν τὴν ἐπιμέλειαν, ὥστε νὰ ἀφανίσουν τελείως τὴν εἰδωλολατρίαν καὶ νὰ στερεώσουν τὴν εἰς Χριστὸν Ὀρθόδοξον Πίστιν ὅσον δύνανται καλύτερον. Τοῦτ’ αὐτὸ δὲ ἐπεμελεῖτο ἐκεῖ εἰςτὴν Ρώμην καὶ ὁ ἴδιος ὁ τρισμακάριος καὶ Ἅγιος ἐκεῖνος βασιλεύς.
Γνωρίζων δὲ ὁ Ἅγιος, ὅτι τινὲς ἐκ τῶν ἀρχόντων τῆς Ρώμης παρέμενον ἀκόμη εἰς τὴν προτέραν ἀσέβειαν καὶ δὲν εἶχον προθυμίαν νὰ ἀφήσουν τὴν κακήν των συνήθειαν, συνεκάλεσε τὴν σύγκλητον καὶ ἅπαντας τοὺς πλουσίους καὶ εὐγενεῖς τῆς πόλεως καὶ ἐνουθέτησε τούτους λέγων τὰ ἑξῆς:
«Γνωρίζετε, φίλοι ἠγαπημένοι μου, ὅτι τῶν βεβήλων ψυχῶν ἡ διάνοια δὲν δύναται νὰ δεχθῇ συμβουλὴν σωτήριον. Διότι οἱ δυστυχεῖς οὗτοι εὑρίσκονται βεβυθισμένοι εἰς τὸ σκότος τῆς ἀγνοίας, ἐκεῖνος δὲ ὅστις ἤθελεν ἀνοίξει τοὺς ὀφθαλμοὺς τῆς διανοίας, θὰ ἠννόει εὐκόλως τὴν ἀλήθειαν, ὥστε νὰ μὴ προσκυνῇ ἀναίσθητα καὶ ἄχρηστα ξόανα, τὰ ὁποῖα κατεσκεύασαν οἱ ἄνθρωποι διὰ τῶν χειρῶν των.
Λάβετε ὡς παράδειγμα ἐμὲ τὸν ἴδιον καὶ πιστεύσατε εἰς τὸν μόνον ἀληθινὸν Θεόν. Αὐτὸν μόνον ἂς προσκυνοῦμεν ὅλοι, ὡς Παντοδύναμον καὶ Πανάγαθον. Καὶ ἂς μὴ ἐλπίζωμεν εἰς τὰ εἴδωλα, τὰ ὁποῖα δὲν δύνανται νὰ μᾶς δώσουν οὐδεμίαν ὠφέλειαν. Ἐγὼ δὲν ἀναγκάζω κανένα νὰ ἔλθῃ διὰ τῆς βίας εἰς τὴν εὐσέβειαν, ἀλλὰ σᾶς συμβουλεύω, ὡς φίλος, τὸ συμφερώτερον, σεῖς δὲ νὰ πράξετε τοῦτο μὲ τὴν ἰδικήν σας προαίρεσιν.
Διότι ἡ ἀνθρωπίνη ἐργασία πολλάκις γίνεται καὶ διὰ τῆς ἐπιβολῆς, ἀλλ’ ὁ Πανάγαθος Θεὸς οὐδένα ἐξαναγκάζει, οὔτε βιάζει, ἀλλὰ ἐπιθυμεῖ τὴν πρὸς Αὐτὸν λατρείαν αὐτοπροαίρετον καὶ μὲ λογισμὸν συνετὸν καὶ σώφρονα».
Ταῦτα ὡς εἶπεν ὁ εὐσεβὴς βασιλεύς, ἐβόησαν ἅπαντες· «Εἷς εἶναι ὁ ἀληθὴς Θεός, ὁ Χριστός». Οὕτω πολλοὶ ἐπίστευσαν καὶ ἐβαπτίσθησαν. Καὶ ἐγένετο πάλιν εἰς τὴν πόλιν χαρὰ καὶ μεγάλη πανήγυρις. Ἤναψαν δὲ φωτοχυσίαν καθ’ ὅλον τὸ βασίλειον, ἐστόλισαν τοὺς τάφους τῶν Ἁγίων καὶ ἄλλα θεάρεστα ἔργα ἐπετέλεσαν. Ἐπίστευσαν δὲ τότε ὄχι μόνον οἱ Ρωμαῖοι, ἀλλὰ καὶ ὅλαι αἱ Ἑσπέριαι χῶραι καὶ προσεκύνουν τὸν Χριστὸν ἅπαντες.
Μόνον εἰς τὴν Ἀνατολὴν ἦτο ἀκόμη ἐν τῇ ζωῇ ὁ Μαξιμῖνος Δαΐας, ὁ μιαρὸς τοῦ μιαροῦ ἀνεψιὸς καὶ διάδοχος, ὅστις πολλοὺς Χριστιανοὺς ἐφόνευσεν. Ἀλλὰ καὶ αὐτὸν εὗρεν ἐπίσης ἡ θεία Δίκη, διότι εὑρισκόμενος εἰς τὴν Ταρσὸν τῆς Κιλικίας ἐφονεύθη ὑπὸ θείου Ἀγγέλου ὡς εἰς τὸ Μαρτύριον τοῦ Καλλικελάδου Μηνᾶ φαίνεται. Εἶχε δὲ καὶ οὗτος διανοηθῇ νὰ κατακτήσῃ ὁλόκληρον τὸ Ρωμαϊκὸν κράτος καὶ συνάξας στρατὸν ἀφῆκε τὴν Ἀντιόχειαν καὶ ἐβάδισε κατὰ τοῦ Λικινίου σκοπεύων νὰ ἐξοντώσῃ αὐτὸν καὶ ἀφοῦ κυριαρχήσῃ ἐπὶ τῆς Ἀνατολῆς νὰ ἐκστρατεύσῃ ὕστερον κατὰ τοῦ Κωνσταντίνου.
Ὅμως κενὰ ἐμελέτησε, διότι διαβὰς τὸν Βόσπορον καὶ συνάψας μάχην μετὰ τοῦ Λικινίου εἰς Πέρινθον κατενικήθη ὑπ’ αὐτοῦ κατὰ τὸ ἔτος 313. Καταφυγὼν δὲ εἰς Ταρσὸν κακῶς μετ’ ὀλίγον ἐτελεύτησεν, ἀσθενήσας βαρύτατα, διότι ὁ δικαιοκρίτης Θεὸς ἐτιμώρησεν αὐτὸν κατὰ τοιοῦτον τρόπον, ὥστε τὸ σῶμα του ἐσάπισεν ὅλον καὶ τόσον ἀηδῆ ὀσμὴν ἀνέδιδεν, ὥστε ἄνθρωπος δὲν ἠδύνατο νὰ πλησιάσῃ. Ἐκ δὲ τοῦ λάρυγγός του ἐξήρχοντο σκώληκες, οἱ ὀφθαλμοί του κατέπεσαν καὶ τὸ σῶμα του ἀποσυνετίθετο ὡς κηρὸς εἰς τὴν πυράν. Εἰς τοιαύτην κατάστασιν ἀπέθανε κατὰ τὸ ἔτος 316.
Κατ’ αὐτὸν τὸν τρόπον οἱ κακοὶ καὶ ἄδικοι δικαίως πολλάκις λαμβάνουν ἐντεῦθεν τὸν ἀρραβῶνα τῆς αἰωνίου κολάσεως διὰ τὴν ὑπερβάλλουσαν κακίαν των. Οἱ δὲ ἐνάρετοι, ὄχι μόνον ἐν τῷ μέλλοντι αἰῶνι αἰωνίως δοξάζονται καὶ ἀπολαμβάνουν κατὰ τὰς πράξεις των, ἀλλὰ καὶ ἐν τῷ βίῳ τούτῳ ἔχουσι τὸν Θεὸν βοηθόν των καὶ ἀντιλήπτορα. Ὡς ὁ μακάριος καὶ ἀοίδιμος Κωνσταντῖνος, ὅστις καὶ ἐδῶ τῆς προσκαίρου βασιλείας ἀπήλαυσε, καὶ ἐκεῖ τῆς αἰωνίου τοιαύτης ἀπολαμβάνει ὡς ἄλλος Ἀπόστολος, ἀφοῦ τόσον ὑπερεμάχησε διὰ τὴν εὐσέβειαν.
Ἀτυχῶς ἡ διὰ τόσων θυσιῶν καὶ ἀγώνων ἐπιτευχθεῖσα κατ’ ἐκεῖνον τὸν καιρὸν εἰρήνη τῆς Ἐκκλησίας δὲν διετηρήθη τότε ἐπὶ πολύ, ἀλλ’ ἔμελλε νὰ ἀκολουθήσουν καὶ ἄλλοι ἀκόμη ἀγῶνες. Διότι ὁ μισόκαλος ἐχθρὸς τῆς ἀληθείας, μὴ δυνάμενος νὰ ὑποφέρῃ τὸ ὑπὸ τοῦ Μεγάλου Κωνσταντίνου ἐπιτευχθὲν ἔργον, εὗρε δοχεῖον ἄξιον τῆς κακίας του τὸν μιαρὸν Λικίνιον ἐντὸς τοῦ ὁποίου εἰσῆλθε καὶ τὸν ἐξήγειρεν ἐναντίον τῶν Χριστιανῶν καὶ τοῦ Μεγάλου Κωνσταντίνου, καὶ οὔτε τοὺς ὅρκους ἐτήρησεν οὔτε ἐνεθυμήθη ὅτι ἐξωλοθρεύθησαν οἱ ἄλλοι διῶκται καὶ τύραννοι, ἀλλ’ ἐκίνησεν εἰς τὴν Ἀνατολὴν πόλεμον κατὰ τῶν Χριστιανῶν ὁ ἄχρηστος καὶ ἀχάριστος καὶ πολλοὺς ἐθανάτωσεν. Ὅθεν, πληροφορηθεὶς ταῦτα ὁ Μέγας Κωνσταντῖνος, ἠπείλησεν αὐτὸν πρῶτον μὲ γράμματα νὰ σταματήσῃ τὰ ἔργα τοῦ διαβόλου, ἄλλως θὰ κατεδίκαζε τοῦτον εἰς τὸν πρέποντα θάνατον. Ἀλλὰ καὶ πάλιν ὁ Λικίνιος δὲν ὑπήκουσε.
Παραλαβὼν λοιπὸν τὸ στράτευμα ὁ Μέγας Κωνσταντῖνος ἦλθεν εἰς τὴν Ἀνατολὴν καὶ ἐπολέμησε κατὰ τοῦ Λικινίου. Ἡ πρώτη μάχη ἐδόθη τὴν 3ην Ἰουλίου τοῦ ἔτους 324 παρὰ τὴν Ἀδριανούπολιν. Τὰ στρατεύματα τοῦ Κωνσταντίνου ἐβάδιζον ἔχοντα ἐπὶ κεφαλῆς τὸ λάβαρον τοῦ Σταυροῦ. Τοῦτο βλέποντες οἱ στρατιῶται τοῦ Λικινίου ὑπὸ τοσούτου φόβου καὶ τρόμου κατελαμβάνοντο, ὥστε μὴ ὑποφέροντες τὴν λάμψιν, ἥτις ἐξεπέμπετο ὑπ’ αὐτοῦ, κατῃσχύνθησαν καὶ ἐτράπησαν εἰς φυγήν.
Ὁ Λικίνιος ὠχυρώθη τότε εἰς τὸ Βυζάντιον, νικηθεὶς ὅμως καὶ ἐκεῖ ἀπὸ τὰ στρατεύματα τοῦ Μεγάλου Κωνσταντίνου καὶ ἀπὸ τὸν στόλον αὐτοῦ, ὁ ὁποῖος ἐτέλει ὑπὸ τὴν ἀρχηγίαν τοῦ υἱοῦ τοῦ Κωνσταντίνου Κρίσπου, ἐπέρασεν εἰς τὴν ἀσιατικὴν ὄχθην τοῦ Βοσπόρου ὅπου εἰς τὴν Χρυσόπολιν, τὸ σημερινὸν Σκούταρι, γενομένης μεγάλης μάχης τὴν 18ην Σεπτεμβρίου τοῦ ἔτους 324 ἐνικήθη καὶ πάλιν ἀπὸ τὰ στρατεύματα τοῦ Μεγάλου Κωνσταντίνου.
Μετὰ τὴν ἧτταν του ταύτην ὁ Λικίνιος ἐτράπη εἰς φυγήν, ὁ δὲ Κωνσταντῖνος καταδιώκων αὐτὸν τὸν ἔφθασεν εἰς τὴν Νικομήδειαν τῆς Βιθυνίας, ὅπου καὶ πολιορκήσας αὐτὸν τὸν συνέλαβεν αἰχμάλωτον. Ἠθέλησε τότε νὰ τὸν ἀποκεφαλίσῃ, ἀλλ’ ὡς συμπαθὴς καὶ ἀγαθὸς σύνεπόνεσεν εἰς τὰ δάκρυα τῆς ἀδελφῆς του καὶ τοῦ ἐχάρισε τὴν ζωήν. Ἐξώρισε δὲ μόνον αὐτὸν εἰς τὴν Θεσσαλονίκην καὶ τοῦ παρεχώρησεν ἅπαντα τὰ εἰσοδήματα τῆς πόλεως πρὸς συντήρησίν του.
Ἀλλὰ καὶ πάλιν ὁ ἐπίορκος Λικίνιος δὲν ἐγκατέλειψε τὰ κακουργήματά του, διότι καὶ ἐκεῖ ἐπεβουλεύετο τὸν βασιλέα καὶ εὐεργέτην του. Ὅθεν, μαθὼν τοῦτο ὁ Μέγας Κωνσταντῖνος, ἔστειλε καὶ ἀπεκεφάλισαν αὐτόν, ὡς ἔπρεπεν. Οὕτω ἐξερριζώθησαν καὶ τὰ τελευταῖα ζιζάνια καὶ ὁ Μέγας Κωνσταντῖνος, Θεοῦ εὐδοκία, ἀποκατεστάθη μόνος αὐτοκράτωρ εἰς ὅλον τὸ Ρωμαϊκὸν κράτος, Ἀνατολὴν καὶ Δύσιν, καὶ ἠκολούθησεν εἰρήνη καὶ ὁμόνοια εἰς ὅλον τὸν κόσμον.
Ὅθεν μὴ ἔχων πλέον φροντίδας πολέμων ὁ εὐσεβὴς βασιλεὺς ἐπεδόθη ἀποκλειστικῶς εἰς ἔργα θεάρεστα, κτίζων Ναοὺς καὶ πλουτίζων αὐτοὺς μὲ βασιλικὰ εἰσοδήματα, χρυσὸν καὶ ἄργυρον καὶ διακοσμῶν αὐτοὺς μεγαλοπρεπῶς. Ἀλλὰ καὶ πλεῖστα ἄλλα θεάρεστα ἔργα ἐτέλεσε. Διότι ἦτο εἰς τὴν γνώμην φιλότιμος, συμπαθὴς καὶ πλουσιόδωρος, κατὰ τὰς πράξεις καὶ τοὺς λόγους φρόνιμος, κατὰ δὲ τὴν μορφὴν γλυκὺς καὶ ὡραιότατος καὶ ἁπλῶς εἰπεῖν ὅλας τὰς χάριτας εἶχεν εἰς τὴν ψυχὴν καὶ εἰς τὸ σῶμα.
Διὰ τοῦτο ὑπερηγάπα αὐτὸν ὅλος ὁ κόσμος καὶ πάντες ὑπετάσσοντο, περισσότερον διὰ τὰς καλὰς γνώμας του ἢ διὰ τὸν φόβον τῆς ἐξουσίας του. Καὶ ἤρχοντο ἀπὸ πάντα τόπον καὶ προσεκύνουν αὐτόν, ὑποσχόμενοι νὰ προσφέρουν δῶρα γενόμενοι Χριστιανοί, μὲ πᾶσαν προθυμίαν. Ἐπειδὴ δὲ ἀπὸ τοῦ ἔτους 316 εἶχεν ἴδει ὁ βασιλεὺς θεῖον ὅραμα, ἐξ οὗ προσετάχθη νὰ κτίσῃ πόλιν εἰς τὰ μέρη τῆς Ἀνατολῆς, τὴν ὁποίαν νὰ ἀφιερώσῃ εἰς τὴν Ὑπεραγίαν Θεοτόκον, ἀπεφάσισε νὰ σπεύσῃ εἰς τὴν ἐκτέλεσιν τῆς θείας ἐκείνης προσταγῆς.
Ἀπῆλθε λοιπὸν ὁ Κωνσταντῖνος πρῶτον μὲν εἰς τὴν Θεσσαλονίκην καὶ ἔκτισεν ἐκεῖ Ναοὺς μεγάλους καὶ μεγαλοπρεπεῖς, μελετῶν νὰ κτίσῃ ἐκεῖ τὴν πόλιν τὴν ὁποίαν διετάχθη. Ἀλλ’ ἐπειδὴ δὲν ἦτο θέλημα Θεοῦ νὰ κτισθῇ ἐκεῖ ἡ πόλις, ἠμποδίσθη. Μετέβη τότε εἰς τὴν Χαλκηδόνα, τὴν ὁποίαν εἶχον καταστρέψει οἱ Πέρσαι. Ἤρεσε δὲ εἰς αὐτὸν ὁ τόπος οὗτος καὶ ἤρχισε νὰ κτίζῃ. Ἐπειδὴ ὅμως οὔτε ἐκεῖ ἦτο Θεοῦ εὐδοκία νὰ κτισθῇ ἡ νέα αὕτη πόλις, ἤρχοντο ἀετοὶ καὶ ἥρπαζον τὰ ἐργαλεῖα τῶν τεχνιτῶν, ἔρριπτον δὲ αὐτὰ εἰς τὸ Βυζάντιον.
Βλέπων λοιπὸν ὁ Μέγας Κωνσταντῖνος τοιοῦτον θαυμάσιον, ἀνεχώρησεν ἐκεῖθεν καὶ μετέβη εἰς τὸ Βυζάντιον. Εὗρε τότε κατάλληλον τὴν θέσιν τοῦ τόπου, ἀλλὰ δὲν ἐγνώριζε πόσον μεγάλην νὰ κτίσῃ τὴν πόλιν. Καὶ κατὰ τὴν νύκτα εἶδε πάλιν Ἄγγελον ἐν ὁράματι, ὅστις εἶπε πρὸς αὐτόν· «Τὸ πρωΐ, ὅταν ἐξημερώσῃ, ἀκολούθει μοι· καὶ ὅπου ἐγὼ μεταβῶ, νὰ σημειώσῃς τὸν τόπον καὶ ἐκεῖ νὰ θέσωσι τὰ θεμέλια».
Τὸ πρωῒ λοιπὸν ἐκάλεσεν ὁ Κωνσταντῖνος τὸν πρῶτον ἀρχιτέκτονα καὶ τὸν ἐπρόσταξε νὰ τὸν ἀκολουθῇ καὶ νὰ θέτῃ σημεῖα εἰς τὸν τόπον ἀπὸ τὸν ὁποῖον θὰ διέρχεται. Ἐξεκίνησαν λοιπὸν καὶ ὁ μὲν Κωνσταντῖνος ἠκολούθει τὸν Ἄγγελον, ὅστις προεπορεύετο μὲ ταχὺ βῆμα καὶ τὸν ὁποῖον μόνον ὁ βασιλεὺς ἔβλεπεν, ὄπισθεν δὲ τοῦ βασιλέως ἠκολούθει ὁ ἀρχιτέκτων, ἕως ὅτου περιῆλθον καὶ ἐσημείωσαν ὅλον τὸν τόπον εἰς τὸν ὁποῖον ἦτο θέλημα Θεοῦ νὰ κτισθῇ ἡ νέα πόλις. Ἔκτοτε λοιπὸν ἤρχισαν νὰ κτίζουν αὐτήν.
Ὥρισε δὲ ὁ βασιλεὺς καὶ ἔμπειρον τινὰ ἄνθρωπον, Εὐφρατᾶν ὀνομαζόμενον, νὰ ἔχῃ τὴν ἐπιμέλειαν καὶ τὴν φροντίδα, ὥστε νὰ γίνῃ τὸ ἔργον θαυμάσιον καὶ θεάρεστον, παραδώσας εἰς αὐτὸν καὶ χρυσὸν πολὺν διὰ τὰ ἔξοδα. Ἦτο δὲ ὁ Εὐφρατᾶς οὗτος τόσον ἐπιδέξιος, ὥστε ᾠκοδόμησε ταύτην ὡραιοτάτην, ὡς ἔπρεπε, καθὼς εἰς τοὺς χρονογράφους σαφέστερον φαίνεται. Τόσον δὲ ἐπιτηδείως κατεσκεύασε τὴν νέαν πόλιν, ὥστε ἐγένετο αὕτη ὁμοία τῆς παλαιᾶς Ρώμης καθ’ ὅλα τὰ κτίρια.
Ἐκ τῆς παλαιᾶς δὲ Ρώμης ἔφεραν καὶ κίονα τινὰ μονόλιθον, μέγιστον, πορφυροῦν καὶ ἐτοποθέτησαν τοῦτον εἰς τὸν Φόρον, ὅστις καὶ μέχρι σήμερον φαίνεται καὶ ἐπὶ τούτου ἐτοποθέτησαν ἀνδριάντα, τὸν ὁποῖον ἔφερεν ὁ Μέγας Κωνσταντῖνος ἀπὸ τὴν Ἡλιούπολιν τῆς Φρυγίας, ἔχοντα ἐπὶ τῆς κεφαλῆς αὐτοῦ ἀκτῖνας ἑπτά. Εἰς τὸ θεμέλιον δὲ τοῦ στύλου τούτου ἐτοποθέτησε τοὺς δώδεκα καλάθους, τοὺς ὁποίους οἱ Ἀπόστολοι ἐπλήρωσαν ἐκ τῶν περισσευμάτων τῶν διὰ τῆς εὐλογίας τοῦ Κυρίου θαυμασίως πληθυνθέντων πέντε ἄρτων, Ἀκόμη δὲ καὶ ἅγια Λείψανα κατέθεσε πρὸς φυλακτήριον καὶ ἁγιασμὸν τῆς πόλεως.
Ἔκτισε δὲ ὁ βασιλεὺς καὶ Ἐκκλησίας πολλὰς εἰς τὴν νέαν πόλιν ὡς τὴν τῶν Ἁγίων Ἀποστόλων, τὴν τῆς Ἁγίας Εἰρήνης, τὴν τοῦ Ἁγίου Μωκίου καὶ τὴν τοῦ Ἀρχιστρατήγου Μιχαὴλ ἐν τῷ Ἀνάπλῳ. Προσέφερε δὲ εἰς αὐτὰς καὶ σκεύη πολλὰ καὶ ἐκήρυξε καθολικὸν ὁρισμόν, νὰ καταστρέφουν τοὺς βωμοὺς τῶν εἰδώλων καὶ νὰ κτίζουν Ἐκκλησίας Χριστιανικάς. Ἐτίμησεν ἐπίσης τὴν πόλιν μὲ σύγκλητον, καλέσας ἐκ τῆς Ρώμης εὐγενεῖς καὶ ἐνδοξοτάτους ἄρχοντας, διὰ τοὺς ὁποίους ἔκτισεν ὡραίας οἰκοδομὰς καὶ συνέστησεν αὐλὰς ἀρχοντικάς,ὡς εἶχον εἰς τὴν Ρώμην.
Τότε ἐβαπτίσθησαν καὶ οἱ Ἰνδοί, τοὺς ὁποίους ἐδίδαξεν ὁ φιλόσοφος Φρουμέντιος ὁ ἐκ Τύρου, μετὰ Μεροπίου καὶ Αἰδεσίμου τῶν μαθητῶν αὐτοῦ, ὁ ὁποῖος, Θεοῦ ὁδηγίᾳ, ἔφθασεν ἐκεῖ, διὰ νὰ ἱστορήσῃ τοὺς τόπους ἐκείνους. Ὁμοίως ἐπίστευσαν καὶ οἱ Ἴβηρες διδαχθέντες ὑπὸ μιᾶς αἰχμαλώτου Χριστιανῆς, ἡ ὁποία ἐτέλει μεγάλα θαύματα μὲ τὴν δύναμιν τοῦ Χριστοῦ, θεραπεύσασα ἀκόμη καὶ αὐτὸν τοῦτον τὸν βασιλέα τῶν Ἰβήρων μὲ τὴν ἐπίκλησιν τοῦ Χριστοῦ, ἐπιστρέψαντα τυφλὸν ἐκ τοῦ κυνηγίου. Εἰς τὸν αὐτὸν καιρὸν ἐπίστευσαν εἰς τὸν Χριστὸν καὶ οἱ Ἀρμένιοι, ἐνεργείᾳ τοῦ βασιλέως καὶ ἐπιστασίᾳ Γρηγορίου Ἐπισκόπου τῆς μεγάλης Ἀρμενίας.
Συνεπληρώθη λοιπὸν ἡ περίφημος οἰκοδομὴ τῆς νέας πόλεως κατὰ τὸν εἰκοστὸν τέταρτον χρόνον τῆς βασιλείας τοῦ Κωνσταντίνου, ἔτη ἀπὸ Χριστοῦ 330, ἀπὸ δὲ κτίσεως κόσμου 5838. Ταύτην ὠνόμασεν ὁ βασιλεὺς ἐκ τοῦ ὀνόματός του Κωνσταντινούπολιν καὶ Νέαν Ρώμην καὶ ἐνομοθέτησε νὰ ἔχῃ αὕτη σύγκλητον, μεγιστᾶνας καὶ στρατηγούς. Ἐκαλλώπισε δὲ αὐτὴν μὲ πᾶσαν μεγαλοπρέπειαν, διὰ κιόνων καὶ ἀνδριάντων καὶ ἔστεψε ταύτην, ὥστε νὰ εἶναι βασίλισσα καὶ κυρία πασῶν τῶν πόλεων.
Κατ’ ἐκεῖνον τὸν καιρὸν εἶδεν ὁ βασιλεὺς ὅραμα, ἐκ τοῦ ὁποίου ἀπέστειλε τὴν μακαρίαν Ἑλένην, τὴν μητέρα αὐτοῦ, εἰς τὰ Ἱεροσόλυμα, διὰ νὰ ἀναζητήσῃ τὸ Τίμιον Ξύλον τοῦ Σταυροῦ καὶ ἀνεύρῃ τοὺς Ἁγίους Τόπους, εἰς τοὺς ὁποίους ἐσταυρώθη καὶ ἐτάφη ὁ Κύριος καὶ τοὺς ὁποίους τὸ ἀχάριστον γένος τῶν Ἑβραίων, ἐκ φθόνου, εἶχε καλύψει καὶ ἀποκρύψει.
Ἡ δὲ Ἁγία Ἑλένη, εὐσεβῶς φρονοῦσα καὶ παραλαβοῦσα μεθ’ ἑαυτῆς στράτευμα καὶ πλῆθος στρατηγῶν καὶ ἀρχόντων, μετέβη εἰς Παλαιστίνην καὶ μετὰ μακρὰν ἀναζήτησιν εὗρεν Ἑβραῖον τινά, ὀνόματι Ἰούδαν, ὁ ὁποῖος ἐγνώριζε τοὺς Ἁγίους Τόπους. Ἐπειδὴ ὅμως δὲν ἤθελε νὰ ὑποδείξῃ τούτους, ἔρριψεν αὐτὸν ἐντὸς ξηροῦ φρέατος, ἄνευ ἄρτου καὶ ὕδατος, ὅπου καὶ ἔμεινεν ἐπὶ ἑπτὰ ἡμέρας. Μετὰ δὲ ταύτας, μὴ ὑποφέρων ὁ Ἰούδας τὴν πεῖναν καὶ τὴν δίψαν, ἐβόα μεγαλοφώνως· «Ἐλευθερώσατέ με καὶ θὰ σᾶς δείξω τὸν τόπον ὅπου ἐσταυρώθη ὁ Χριστός».
Εὐθὺς δέ, ὡς ἐξέβαλον αὐτὸν ἐκ τοῦ φρέατος, ὑπέδειξε τὸν τόπον, ἀλλὰ δέν ἐγνώριζε ποῦ ἀκριβῶς εὑρίσκετο ὁ Σταυρός. Προσηυχήθη τότε ἡ Ἁγία Ἑλένη πρὸς τὸν Κύριον καὶ εὐθὺς ἐγένετο σεισμὸς μέγας, ὁ τόπος ἐσείσθη ἐκ βαθέων καὶ εὐωδία ἄρρητος, ὡς εὐῶδες θυμίαμα, ἐξῆλθεν ἐκ τοῦ σημείου ὅπου ἦτο κεκρυμμένος ὁ Τίμιος Σταυρός. Ἐθαύμασαν τότε ἅπαντες καθὼς καὶ ἡ βασίλισσα. Ὁ δὲ Ἰούδας, εὐχαριστήσας τὸν Χριστόν, ἐπίστευσεν εἰς Αὐτόν. Λαβόντες λοιπὸν σκαπάνας καὶ συμβοηθούντων πολλῶν ἀρχόντων, ἔσκαψαν εἰς βάθος μέγα καὶ εὗρον τρεῖς σταυρούς, ἤτοι τὸν Σταυρὸν τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ καὶ τοὺς σταυροὺς τῶν δύο λῃστῶν, οἵτινες συνεσταυρώθησαν μετὰ τοῦ Κυρίου.
Ἐχάρη τότε χαρὰν μεγάλην ἡ βασίλισσα· ἐπειδὴ ὅμως δὲν ἐγνώριζον ποῖος ἐκ τῶν τριῶν ἦτο ὁ Σταυρὸς ἐπὶ τοῦ ὁποίου ἐσταυρώθη ὁ Κύριος, ἠρώτων τὸν Ἰούδαν. Συνέπεσε δὲ νὰ διέρχεται ἐκεῖθεν κατὰ τὴν στιγμὴν ἐκείνην νεκρικὴ συνοδεία, συνοδεύουσα νεκρόν τινα. Ὁ Ἰούδας τότε, κινηθεὶς ὑπὸ θερμῆς πίστεως, ἐκάλεσε καὶ ἔφεραν τὸν νεκρὸν πρὸ τῆς βασιλίσσης. Ἀπέθεσαν τότε ἐπὶ τοῦ νεκροῦ τὸν πρῶτον σταυρόν, ἀλλ’ οὐδὲν σημεῖον ἐγένετο.
Ἒφεραν καὶ τὸν δεύτερον σταυρόν, ἀλλ’ οὐδὲν πάλιν σημεῖον ἐφάνη, διότι οἱ σταυροὶ οὗτοι ἦσαν οἱ σταυροὶ τῶν δύο λῃστῶν. Κατόπιν ἔθεσαν ἐπὶ τοῦ νεκροῦ καὶ τὸν τρίτον Σταυρόν, ὃστις ἦτο ὁ Σταυρὸς τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ. Τότε ἐν τῷ ἅμα, ὢ τῶν θαυμασίων Σου, Χριστὲ Βασιλεῦ! ἀνέστη ὁ νεκρὸς καὶ διὰ τοῦ θαύματος ἀπεκαλύφθη ἡ δύναμις τοῦ Τιμίου Σταυροῦ.
Τὸ θαῦμα τοῦτο ἰδόντες πολλοὶ τῶν Ἑβραίων ἐπίστευσαν εἰς τὸν Χριστόν, ἡ δὲ Ἁγία Ἑλένη, ἀγαλλομένη, ηὐχαρίστησε τὸν Κύριον ἡμῶν Ἰησοῦν Χριστόν. Κατόπιν ἡ βασίλισσα ἐκάλεσε τὸν Ἰούδαν, ὅστις ἐν τῷ μεταξὺ βαπτισθεὶς ὠνομάσθη Κυριακὸς καὶ ἀνέθεσεν εἰς αὐτὸν νὰ ἀνεύρῃ τοὺς Τιμίους Ἥλους διὰ τῶν ὁποίων ἐκάρφωσαν τὸν Χριστόν. Ὡς δὲ ὁ Κυριακὸς μετ’ ἄλλων Χριστιανῶν προσηυχήθησαν, ἔλαμψεν ὁ τόπος ὅπου οὗτοι εὑρίσκοντο καὶ τότε ἔσκαψαν καὶ εὗρον αὐτούς.
Χαρὰ μεγάλη ἐγένετο τότε καὶ πάλιν, ὁ δὲ καλὸς Κυριακὸς ἐγένετο βραδύτερον καὶ Ἐπίσκοπος Ἱεροσολύμων. Ἡ δὲ μακαρία Ἑλένη, ἀφοῦ ἔκτισε πολλοὺς Ναοὺς εἰς τὰ Ἱεροσόλυμα καὶ ἐπρόκειτο νὰ ἐπιστρέψῃ πλέον εἰς Κωνσταντινούπολιν, ἐπρόσταξε καὶ ἔκοψαν διὰ πρίονος εἰς δύο τὸ Τίμιον Ξύλον κατὰ τὸ πάχος αὐτοῦ ἀπὸ ἄνωθεν ἕως κάτω καὶ οὕτως ἐσχηματίσθησαν δύο Σταυροί, ἀφήσασα δὲ εἰς τὰ Ἱεροσόλυμα τὸν ἕνα Σταυρὸν παρέλαβε τὸν ἕτερον μαζὶ μὲ τοὺς Τιμίους Ἥλους καὶ ἐπέστρεψε μετὰ χαρᾶς μεγάλης εἰς τὸν υἱόν της.
Ὁ δὲ Μέγας βασιλεὺς Κωνσταντῖνος, ὁ υἱός της, πληροφορηθεὶς τὸν ἐρχομὸν τῆς μητρὸς αὐτοῦ, ἐξῆλθεν εἰς προϋπάντησίν της καὶ προσεκύνησε μετὰ χαρᾶς τὸ Τίμιον Ξύλον. Παρέδωσε δὲ εἰς τὴν Ἐκκλησίαν τοῦ Πατριάρχου τὸν Τίμιον Σταυρὸν μετὰ τῆς θήκης τῆς περιεχούσης τοὺς Τιμίους Ἥλους. Ἐκ τῶν τεσσάρων τούτων Τιμίων Ἥλων, τοὺς μὲν δύο ἐτοποθέτησαν εἰς τὸ βασιλικὸν στέμμα, τοὺς δὲ ἑτέρους δύο ἀπέθεσαν εἰς τόπον ἅγιον καὶ ἱερὸν πρὸς προσκύνησιν. Μετ’ ὀλίγον καιρὸν ἡ μακαρία Ἑλένη ἀπῆλθεν εἰς τὰς αἰωνίους μονὰς καὶ ἐτάφη εἰς τὸν περίφημον Ναὸν τῶν Ἁγίων Ἀποστόλων.
Τὴν εἰρήνην ταύτην τῆς Ἐκκλησίας καὶ τὴν ἀγαλλίασιν τῶν πιστῶν φθονῶν ὁ ἁρχέκακος διάβολος καὶ μὴ ἔχων πῶς ἄλλως νὰ ταράξει τὴν Ἐκκλησίαν, ἀφοῦ ὅλοι οἱ τύραννοι κατῃσχύνθησαν, ἤγειρε κατὰ τὸν καιρὸν αὐτὸν τῆς βασιλείας τοῦ Μεγάλου Κωνσταντίνου νέον ἀντίχριστον, τὸν αἱρεσιάρχην Ἄρειον, ὅστις ἦτο Πρωτοπρεσβύτερος τῆς Ἀλεξανδρείας καὶ διδάσκαλος τῆς σχολῆς Ἀλεξανδρείας.
Οὗτος ἤρχισε νὰ λέγῃ λόγους βλασφήμους κατὰ τοῦ Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ, κηρύττων, ὅτι δὲν εἶναι ὁμοούσιος μὲ τὸν Πατέρα ἀλλὰ κτίσμα καὶ ποίημα τοῦ Θεοῦ καὶ ἐργαλεῖον καὶ ὄργανον, διὰ μέσου τοῦ ὁποίου ὁ Θεὸς καὶ Πατὴρ ἐποίησε κατ’ ἀρχὰς τὸν κόσμον καὶ ὄχι Θεὸς ἀληθινός.
Ἐπατριάρχευε δὲ τότε εἰς τὴν Ἀλεξάνδρειαν ὁ ἁγιώτατος Πέτρος, ὁ ὁποῖος εἶδεν ἐν ὁράματι τὸν Κύριον ἡμῶν Ἰησοῦν Χριστὸν φέροντα ἔνδυμα ἐσχισμένον καὶ ἠρώτησεν Αὐτόν· «Τίς, ὦ Χριστέ μου, Σοῦ ἔσχισε τὸν χιτῶνα;» Καὶ ὁ Κύριος εἶπεν· «Ὁ Ἄρειος ὁ παράφρων, ὦ Πέτρε, ὅστις λέγει ὅτι δὲν εἶμαι Θεός». Ὅθεν εὐθὺς ὁ μέγας Πατριάρχης Πέτρος καθῄρεσεν αὐτόν.
Μετὰ τὸν θάνατον τοῦ Ἁγίου Πέτρου ἐγένετο Πατριάρχης ὁ Ἀχιλλᾶς, ὁ ὁποῖος διὰ τῶν νουθεσιῶν του μετέστρεψε τὸν Ἄρειον εἰς τὴν εὐσέβειαν. Ἐν ὅσῳ δὲ ἔζη ὁ θεῖος Ἀχιλλᾶς, ὁ Ἄρειος ἐσιώπα. Ἀλλὰ μετὰ ταῦτα, ὅτε ἐγένετο Πατριάρχης ὁ θεῖος Ἀλέξανδρος, ἤρχισε πάλιν ὁ Ἄρειος νὰ κηρύττῃ τὰς πρώτας του αἱρέσεις,τόσον ὥστε ἔσυρεν εἰς τὴν γνώμην του τὸν Νικομηδείας Εὐσέβιον, τὸν Τύρου Παυλῖνον, τοὺς Θεωνᾶν καὶ Σεκοῦνδον Ἐπισκόπους καὶ τούτους καὶ ἄλλους Κληρικούς.
Ἕνεκα τούτου, ὑπὸ θείου ζήλου κινηθεὶς ὁ θεῖος Ἀλέξανδρος, συνεκάλεσε Σύνοδον, εἰς τὴν ὁποίαν συνηθροίσθησαν περὶ τοὺς ἑκατὸν Ἐπίσκοποι ἐκ τῆς ἐπαρχίας του, οἵτινες καθῄρεσαν τὸν Ἄρειον καὶ τοὺς ὀπαδοὺς αὐτοῦ. Μεγάλη δὲ σύγχυσις καὶ ταραχὴ προεκλήθη τότε εἰς τὴν Ἐκκλησίαν καὶ εἰς τὸν κόσμον ἐκ τῶν αἱρετικῶν Ἀρειανῶν. Ταῦτα βλέπων ὁ Μέγας καὶ εὐσεβὴς βασιλεὺς Κωνσταντῖνος καὶ θέλων νὰ εἰρηνεύσῃ τὴν σφοδρῶς ταρασσομένην Ἐκκλησίαν τοῦ Χριστοῦ, ἐξαπέλυσε γράμματα νὰ συναθροισθοῦν εἰς τὴν μεγαλόπολιν Νίκαιαν οἱ τῆς ἁπάσης οἰκουμένης Ἐπίσκοποι, ἵνα ἐξετάσουν τὸ ζήτημα.
Ὅθεν συνεκεντρώθησαν εἰς Νίκαιαν κατὰ τὸ ἔτος 325 τριακόσιοι δέκα ὀκτὼ Θεοφόροι Πατέρες καὶ συνῆλθεν ἡ Ἁγία καὶ μεγάλη Α’ Οἰκουμενικὴ Σύνοδος, εἰς τὴν ὁποίαν παρέστη καὶ αὐτὸς ὁ φιλόχριστος βασιλεύς, ὅστις συνεκάθησε μετὰ τῶν Ἀρχιερέων, ὄχι ἐπὶ βασιλικοῦ θρόνου, ἀλλ’ ἐπὶ χαμηλοῦ καὶ ταπεινοῦ, παρακινήσας τοὺς Ἐπισκόπους νὰ ἐξετάσουν τὸ ζήτημα καὶ κελεύσας τὸν Ἄρειον νὰ ἔλθῃ μετὰ τῶν ἀκολούθων του, ἵνα ἐκθέση τὰς γνώμας του καὶ ἀκούσῃ τὰς περὶ τούτων ἀποφάσεις τῆς Ἁγίας Συνόδου.
Προσῆλθε δὲ ὁ Ἄρειος μετὰ πολλῶν φιλοσόφων καὶ ρητόρων, τοὺς ὁποίους οἱ θεῖοι Πατέρες ἐνίκησαν κατὰ κράτος ἑρμηνεύοντες εἰς αὐτοὺς τὰς ἀληθείας τῆς Ἁγίας ἡμῶν Πίστεως ἐν ταπεινῷ φρονήματι, ἐπιτυχόντες οὕτω νὰ μεταστρέψουν αὐτοὺς εἰς τὴν εὐσέβειαν διὰ τῶν θεοπνεύστων λόγων των καὶ τῶν θαυμασίων κατορθωμάτων των, ὅπως τὸ τοῦ Θαυματουργοῦ Σπυρίδωνος, τὸ τοῦ Ἁγίου Ἀχιλλίου καὶ ἄλλων, οἵτινες μὲ τὴν ἁπλότητα τοῦ ἤθους των καὶ μὲ τὰ ἐξαίσια θαυματουργήματά των τοὺς φιλοσόφους ἐξέπληξαν καὶ εἰς τὴν εὐσέβειαν ἐπανέφεραν. Ἀλλ’ ὁ Ἄρειος, μὴ θελήσας νὰ ταπεινωθῇ, ἀνεθεματίσθη καὶ αὐτὸς καὶ ἡ διδασκαλία του καὶ ὅλοι οἱ ἐμμείναντες εἰς τὴν πλάνην των ὀπαδοί του.
Ἡ Ἁγία αὕτη Σύνοδος ἔγραψε καὶ τὸ Σύμβολον τῆς Πίστεως, ἤτοι τὸ Πιστεύω, καὶ ἐνομοθέτησε πότε νὰ ἑορτάζεται τὸ Ἅγιον Πάσχα εἰς ὅλην τὴν οἰκουμένην. Ἤτοι τὴν πρώτην Κυριακὴν μετὰ τὴν πρώτην πανσέληνον τῆς ἐαρινῆς ἰσημερίας καὶ μετὰ τὸ Πάσχα τῶν Ἰουδαίων. Ἐὰν δὲ ἡ πανσέληνος αὐτὴ συμπίπτῃ ἐν Κυριακῇ, τότε ὁ ἑορτασμὸς τοῦ Πάσχα νὰ ἐπιτελεῖται κατὰ τὴν ἑπομένην Κυριακήν. Συνέταξε δὲ καὶ ὅρον, τὸν ὁποῖον ὑπέγραψαν πάντες οἱ Ἀρχιερεῖς, τελευταῖος δὲ ὅλων ὑπέγραψεν ὁ φιλόχριστος βασιλεύς, δι’ ἐρυθρῶν γραμμάτων ἐπικυρώσας οὕτω τὴν Σύνοδον.
Αἱ ἐργασίαι τῆς Ἁγίας ταύτης Συνόδου διήρκεσαν ἐπὶ τρία καὶ ἥμισυ ἔτη (325-329). Μετὰ ταῦτα, εὐχαριστήσας πάλιν τὸν Θεὸν ὁ βασιλεύς, διότι διὰ μέσου αὐτοῦ ἐξηφάνισε τὴν εἰδωλολατρίαν καὶ τὰς αἱρέσεις, παρεκάλεσε τοὺς Ἀρχιερεῖς νὰ ἔλθουν εἰς τὴν νέαν πόλιν, τῆς ὁποίας ἡ οἰκοδομὴ ἐπλησίαζε περὶ τὸ τέλος, ἵνα εὐλογήσουν αὐτὴν καὶ ἐπισκεφθῶσι καὶ τὸν ἁγιώτατον Πατριάρχην Κωνσταντινουπόλεως Μητροφάνην, ὅστις ἠσθένει βαρέως. Οἱ Ἀρχιερεῖς τότε ὑπήκουσαν μετὰ μεγάλης προθυμίας εἰς τὴν ἐπιθυμίαν τοῦ βασιλέως καὶ ὡς ἔφθασαν εἰς τὴν πόλιν μετὰ τοῦ βασιλέως, ηὐλόγησαν αὐτήν, ὡς κυρίαν τῶν πόλεων. Ὠνόμασαν δὲ αὐτὴν Κωνσταντινούπολιν καὶ τὴν ἀφιέρωσαν εἰς τὴν Ἀειπάρθενον Μαρίαν, τὴν Μητέρα τοῦ Θεοῦ.
Μετὰ ταῦτα προσεκάλεσεν ὁ Μέγας Κωνσταντῖνος ὅλους τοὺς Ἁγίους Πατέρας εἰς εὐωχίαν καὶ τράπεζαν. Καθήμενος δὲ καὶ αὐτὸς μεταξὺ τῶν Πατέρων ἐτίμησεν αὐτοὺς λαμπρῶς διὰ τῶν πρεπόντων δώρων. Τοῦ δὲ Ἁγίου Παφνουτίου καὶ τῶν λοιπῶν Ἁγίων Ὁμολογητῶν κατεφίλει τοὺς ἐξωρυγμένους ὀφθαλμοὺς καὶ τὰ στρεβλωθέντα καὶ πληγωθέντα μέλη ὑπὸ τῶν τυράννων κατὰ τὸν καιρὸν τοῦ διωγμοῦ, ἵνα λάβῃ ἐξ αὐτῶν ἁγιασμόν. Ἐνουθέτει δὲ ὅλους τοὺς Ἐπισκόπους νὰ ἔχωσιν εἰρήνην καὶ ὁμόνοιαν εἰς τὴν Πίστιν, νὰ δεικνύωσιν ἀγάπην εἰς τὸν πλησίον καὶ νὰ μὴ ὑβρίζωσιν ἢ ἀτιμάζωσι τοὺς ἀδελφούς των.
Ἐπειδὴ δέ τινες ἔδωκαν ἀναφορὰς εἰς αὐτὸν ἐναντίον Ἐπισκόπων τινῶν, ταύτας οὔτε νὰ ἀναγνώσῃ ἠθέλησεν ὁ μακάριος βασιλεύς, οὔτε εἰς ἐξέτασιν ἔφερε τοὺς κατηγορουμένους Ἐπισκόπους, ἀλλ’ ἐνώπιον πάντων ἔκαυσε ταύτας, εἰπὼν τοὺς ἑξῆς ἀξιομνημονεύτους λόγους· «Ἐὰν καὶ ἐγὼ αὐτὸς ἤθελον ἴδει Ἀρχιερέα ἁμαρτάνοντα, βεβαίως ἤθελον σκεπάσει αὐτὸν μὲ τὴν πορφύραν μου». Ἀποχαιρετήσαντες κατόπιν οἱ Πατέρες τὸν βασιλέα καὶ τὸν Πατριάρχην ἐπέστρεψαν μετὰ πλουσίων βασιλικῶν δώρων εἰς τὰς ἐπαρχίας των, ὅπου ἐκήρυττον τὰ δόγματα τῆς Μεγάλης Συνόδου.
Κατὰ τὸν καιρὸν ἐκεῖνον τῆς βασιλείας τοῦ Μεγάλου Κωνσταντίνου οἱ Ἑβραῖοι, φθονοῦντες διότι οἱ Χριστιανοὶ ἐπληθύνοντο, παρεκίνησαν τὸν βασιλέα τῶν Περσῶν Σαβώριον ἐναντίον τῶν Χριστιανῶν τῆς Περσίας καὶ ἡμέραν τινὰ ἐφόνευσαν ἑκατὸν Κληρικούς, μεταξὺ τῶν ὁποίων ἀρκετοὺς Ἐπισκόπους καὶ δέκα ὀκτὼ χιλιάδας λαϊκούς. Ταῦτα πληροφορηθεὶς ὁ Μέγας Κωνσταντῖνος ἔστειλεν ἐπισήμως ἀπεσταλμένους εἰς τὸν Σαβώριον νὰ παύσῃ τὸν διωγμόν. Ἀλλ’ ὁ Σαβώριος δὲν ὑπήκουσεν.
Ἦτο δὲ τότε τὸ τριακοστὸν ἔτος τῆς βασιλείας τοῦ Μεγάλου Κωνσταντίνου καὶ ἐτέλει μεγάλην ἑορτήν, κατὰ τὴν ὁποίαν ἐφιλοδώρει τοὺς μεγιστᾶνας καὶ τὰ στρατεύματα. Συναθροίσας δὲ στρατὸν πολύν, ἐξεστράτευσε κατ’ αὐτοῦ μετὰ βαρείας δυνάμεως. Καθ’ ὁδὸν διερχόμενος ἀπὸ τὴν Νίκαιαν ἠσθένησε καὶ μετέβη πρὸς θεραπείαν εἰς Ἑλενόπολιν, εἰς τὴν ὁποίαν ὑπῆρχον φυσικὰ θερμὰ ἰαματικὰ λουτρά. Ἐπειδὴ ὅμως ἡ κατάστασίς του ἐχειροτέρευεν, ἐφέρθη εἰς Νικομήδειαν καὶ ἐκεῖθεν διεκομίσθη εἰς τὸ προάστιον τῆς Νικομηδείας Ἀχυρὼν ὅπου ἦτο τόπος ὡραῖος πρὸς ἀνάπαυσιν καὶ ἀναψυχήν.
Ἐκεῖ διαμένων ὁ βασιλεὺς καὶ βλέπων τὴν κατάστασιν τῆς ὑγείας του ἐπιδεινουμένην, ἐκάλεσε τοὺς Ὀρθοδόξους Ἐπισκόπους, οἱ ὁποῖοι τὸν συνώδευον καὶ συνδιασκεφθεὶς μετ’ αὐτῶν ἐπὶ τοῦ ζητήματος τῆς βαπτίσεώς του ἐζήτησε τοῦτο λέγων τοὺς ἑξῆς ἀξιομνημονεύτους λόγους·
«Αὐτὸς εἶναι ὁ καιρὸς εἰς τὸν ὁποῖον πρὸ πολλοῦ χρόνου εἶχον στηρίξει τὰς ἐλπίδας μου καὶ μὲ δίψαν καὶ προσευχὴν ἀνέμενον διὰ νὰ τύχω τῆς κατὰ Θεὸν σωτηρίας. Ὥρα εἶναι πλέον νὰ ἀπολαύσω καὶ ἐγὼ τὴν ἀθανατοποιὸν σφραγῖδα. Ὥρα εἶναι πλέον νὰ συμμετάσχω τοῦ σωτηρίου σφραγίσματος. Ἐσκεπτόμην νὰ λάβω τοῦτο εἰς τὰ ὕδατα τοῦ Ἰορδάνου ποταμοῦ, εἰς τὰ ὁποῖα καὶ ὁ Σωτήρ, ὅπως λέγει ἡ Γραφή, ὡς ἄνθρωπος ἔλαβε τὸ λουτρὸν τοῦ Βαπτίσματος. Ὁ Θεὸς ὅμως τὸ συμφέρον βλέπων, ἐδῶ τώρα τούτου ἡμᾶς εἴθε νὰ ἀξιώσῃ».
Εὐθὺς τότε οἱ Ἀρχιερεῖς ἐβάπτισαν τὸν μακάριον Κωνσταντῖνον καὶ ὅταν ἐξῆλθε τῆς ἱερᾶς κολυμβήθρας τοῦ ἐφόρεσαν τὰ λευκὰ ἐνδύματα τοῦ βαπτίσματος, τὰ ὁποῖα ἐφόρει μέχρι τοῦ θανάτου του· μὴ θελήσας νὰ φορέσῃ πλέον τὰ βασιλικὰ ἐνδύματα, ἀλλ’ οὕτω χαίρων καὶ προσευχόμενος μετέστη πρὸς Κύριον ἐν ἔτει 337, χρηματίσας μετὰ τὸν Αὔγουστον βασιλεὺς τεσσαρακοστὸς ἕβδομος.
Ἔζησε δὲ χρόνους ἑξήκοντα τρεῖς καὶ ἐβασίλευσε χρόνους τριάκοντα καὶ μῆνας δέκα. Ἔγραψε δὲ καὶ διαθήκην, δι’ ἧς παρεχώρει τὴν βασιλείαν εἰς τοὺς τρεῖς υἱοὺς αὐτοῦ, Κωνσταντῖνον, Κωνστάντιον καὶ Κώνσταντα. Καὶ εἰς μὲν τὸν Κωνστάντιον ἔδωκεν ὅλην τὴν Ἀνατολὴν καὶ τὴν Κωνσταντινούπολιν, εἰς τὸν Κώνσταντα τὴν Ρώμην καὶ ὅλην τὴν Ἰταλίαν καὶ εἰς τὸν Κωνσταντῖνον τὰς ἄνω Γαλλίας καὶ τὰς Βρεταννικὰς νήσους.
Εὐθὺς δὲ ὡς ἀνεγνώσθη ἡ διαθήκη, ὁ Κωνστάντιος ἦλθεν ἀπὸ τὴν Ἀνατολήν, ὁπόθεν μετέφερε τὸ λείψανον τοῦ πατρὸς αὐτοῦ μετὰ βασιλικῶν τιμῶν εἰς τὴν Κωνταντινούπολιν καὶ ἐκήδευσεν αὐτό, ἐνταφιάσας εἰς τὸν Ναὸν τῶν Ἁγίων Ἀποστόλων, ὅπου καὶ πολλὰ θαύματα ἐτέλεσεν.
Ἀλλὰ ποῖος νοῦς δύναται νὰ συλλάβῃ τὰ τοῦ Μεγάλου Κωνσταντίνου προτερήματα; Ποία γλῶσσα θὰ δυνηθῇ νὰ διηγηθῇ τὰ θεῖα αὐτοῦ ἔργα; Καὶ ποῖος κάλαμος θὰ εἶχε τὴν δύναμιν νὰ μεγαλύνῃ τὸν θεοσεβῆ ἄνδρα δι’ ἁγίων ἐγκωμίων; Διότι ἐν τῇ χορείᾳ τῶν ἄλλων Ἁγίων θαυμαστὸς ἀνεδείχθη καὶ μεθ’ ἑνὸς ἑκάστου δύναται νὰ συγκριθῇ καὶ νὰ λάβῃ μεγάλους τοὺς ἐπαίνους.
Λέγει ἡ Θεία Γραφή, ὅτι ὁ Προφητάναξ Δαυῒδ ἦτο ταπεινὸς καὶ πραότατος. Ἀλλὰ καὶ ὁ Μέγας Κωνσταντῖνος ἦτο πραότατος καὶ ἀμνησίκακος, καθὼς ἀπεδείχθη. Διότι βασιλεύων οὗτος εἰς πολλοὺς τόπους, συνεχώρησε τοὺς ἐπιβουλευθέντας αὐτόν, ἂν καὶ ὥριζεν ὅλον τὸν κόσμον, ἐνῷ ὁ Δαυῒδ μόνον εἰς τὴν Ἱερουσαλὴμ ἐβασίλευσεν.
Ὠνομάσθη ὁ Δαυῒδ Θεοπάτωρ, μόνος αὐτὸς ἐξ ὅλων τῶν βασιλέων τῶν Ἑβραίων, ἀλλὰ καὶ οὗτος ὁ μακάριος υἱὸς Θεοῦ κατὰ χάριν ἐγένετο. Καὶ δὲν σφάλλομεν, ἐὰν εἴπωμεν αὐτὸν πρωτότοκον, διότι πρῶτος αὐτὸς εἰς τὴν κληρονομίαν τοῦ Χριστοῦ ἐβασίλευσε καὶ εἰς τοὺς ἄλλους βασιλεῖς νόμους κατέλιπεν, ὡς πατρικὴν κληρονομίαν. Πρέπει δὲ νὰ καλοῦμεν αὐτὸν Θεοπάτορα, ἐπειδὴ πατὴρ ἐχρημάτισε τῶν κατὰ χάριν υἱῶν τοῦ Θεοῦ.
Τὸν Σολομῶντα ὁ Θεὸς ἐθαυμάστωσεν, ἐμπλήσας αὐτὸν θείας σοφίας καὶ γνώσεως· ἀλλὰ καὶ οὗτος ὑπὸ τοῦ Θεοῦ ἐδιδάχθη, φωτισθεὶς οὐρανόθεν τὸ θεῖον μυστήριον. Καὶ εἶχε τόσην σοφίαν καὶ σύνεσιν, ὥστε ἠφάνισε τὴν εἰδωλολατρίαν καὶ ἐστερέωσε τὴν εὐσέβειαν. Μάλιστα καὶ τοῦ Σολομῶντος σοφώτερος ἐφάνη. Διότι ἐκεῖνος μὲν ἐμωράνθη κατόπιν διὰ τὴν ἡδονὴν τῆς σαρκὸς καὶ προσκυνήσας τὰ εἴδωλα, ἐγένετο, φεῦ! ἀντὶ ἐραστὴς τῆς κατὰ κόσμον σοφίας, ὅπου ἦτο πρότερον, πορνείας τρόπαιον καὶ Θεοῦ καὶ Ἀγγέλων ἀλλότριος. Ὁ δὲ θαυμάσιος Κωνσταντῖνος καὶ πάνσοφος κατέστη καὶ τὴν Πίστιν ἀκράδαντον διεφύλαξε καὶ τὴν σωφροσύνην ἀμίαντον. Ὅθεν πρέπει νὰ προτιμᾶται ὅλων τῶν βασιλέων καὶ περισσότερον πάντων νὰ ἐγκωμιάζεται.
Ὑπερεμάχησεν ὁ μέγας Πέτρος εἰς τινας πόλεις, κηρύξας τὸ ἱερὸν Εὐαγγέλιον καὶ τοιουτοτρόπως, ὡς κορυφαῖος τῶν Ἀποστόλων ἀπήλαυσε τῆς νίκης τὸν στέφανον. Οὗτος ὅμως, ὁ τρισμακάριος, ὑπερεμάχησεν εἰς ὅλην τὴν οἰκουμένην, ἕως ὅτου ἠφάνισε τελείως τοὺς εἰδωλάτρας καὶ ἐστερέωσε τὴν εὐσέβειαν.
Ἔλαβεν οὐρανόθεν τὴν κλῆσιν ὁ μέγας Παῦλος καὶ ἔπαθε πολλὰ διὰ τὴν εὐσέβειαν, ἀλλ’ ὁμοίως καὶ οὗτος ὁ τρισόλβιος οὐχὶ παρ’ ἀνθρώπων, ἀλλ’ ἐκ Θεοῦ ἐδιδάχθη πρότερον τὸ μυστήριον καὶ ἐστερέωσε τὴν Ἐκκλησίαν τοσοῦτον ἐπιμελέστατα, ὥστε οὐδὲ αἱ πύλαι ᾋδου, ἤτοι τὰ στόματα τῶν αἱρετικῶν, νὰ δυνηθοῦν νὰ διασείσουν αὐτήν. Πάντες δὲ ἡμεῖς παρὰ τοῦ Ἁγίου αὐτοῦ βασιλέως ἐπλουτίσαμεν τὴν ἐπίγειον βασιλείαν καὶ τὴν εὐσέβειαν.
Ἀλλὰ καὶ πάλιν αὐτὸν ἂς παρακαλοῦμεν πολλάκις νὰ δέεται τοῦ Θεοῦ, ὁ θεόστεπτος, ἵνα ἐξαλείψῃ τὰ φρυάγματα τῶν ἀσεβῶν καὶ δώσῃ πάλιν εἰρήνην εἰς τὴν Ἐκκλησίαν Αὐτοῦ, ἵνα οὕτω μείνωμεν οἱ εὐσεβεῖς ἀνενόχλητοι καὶ ἀτάραχοι.
Ναί, ὦ Κωνσταντῖνε, πανσεβέστατε καὶ θεομακάριστε βασιλεῦ, εὐσεβέστατε καὶ αὐτοκράτορ Χριστομίμητε, Ἀπόστολε τρισκαιδέκατε καὶ δοῦλε Χριστοῦ γνησιώτατε, θερμότατε βοηθὲ τῶν ἐν πίστει. καὶ ἀληθείᾳ ἐπικαλουμένων σε! Ἐπάκουσον καὶ ἡμῶν τῶν πιστῶς αἰτουμένων παρὰ σοῦ καὶ ἱκέτευσον τὸν ἐλεήμονα Κύριον νὰ λυτρώσῃ ἀπὸ τὴν αἰχμαλωσίαν τὴν πόλιν σου, νὰ στερεωθῇ ἡ εὐσέβεια, ὑπερμάχησον διὰ τὴν ποίμνην τοῦ Χριστοῦ, χρηστότατε βασιλεῦ θεόσοφε.
Τοὺς ἐν θαλάσσῃ κυβέρνησον, τοὺς ἐν συμφοραῖς παραμύθησον, τοὺς ἐν ἀνάγκαις βοήθησον, τοὺς ἐν ἀσθενείᾳ ἐπίσκεψον καὶ τοὺς εὐσεβεῖς αἰχμαλώτους λύτρωσον! Καὶ διὰ νὰ εἴπωμεν γενικώτερον, ἅπασαν τὴν Ἐκκλησίαν τῶν Ὀρθοδόξων Χριστιανῶν, διὰ τὴν ὁποίαν τοσοῦτον ἐκοπίασες, καλῶς ἐν εἰρήνῃ διαφύλαξον καὶ πάσης βλάβης ἀμέτοχον τήρησον.
Τοὺς πιστῶς δὲ καὶ εὐλαβῶς ἑορτάζονταςτὴν παναγίαν σου κοίμησιν καὶ χαρμοσύνως ἐκτελοῦντας τὴν πάνσεπτόν σου πανήγυριν, ἀπερισπάστους ἐκ τῶν ὁρωμένων καὶ ἀοράτων ἐχθρῶν διαφύλαττε καὶ πάντα τὰ πρὸς σωτηρίαν αἰτήματα αὐτῶν χάρισαι.
Καὶ ἐπάκουσον ἡμῶν τῶν ταπεινῶν δεομένων σου καὶ ἀξίωσον ἡμᾶς, ταῖς πρὸς τὸν Δεσπότην Χριστὸν εὐπροσδέκτοις πρεσβείαις σου, ἵνα ἐπιτύχωμεν τῆς αἰωνίου μακαριότητος καὶ Βασιλείας Αὐτοῦ, Ὧ πρέπει τιμὴ καὶ προσκύνησις, σὺν τῷ ἀνάρχῳ Αὐτοῦ Πατρὶ καὶ τῷ Παναγίῳ καὶ ἀγαθῷ καὶ ὁμοουσίῳ Πνεύματι, εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Ἀμήν.