Ἁγίου Κοσμᾶ τοῦ Αἰτωλοῦ τοῦ Ἱερομάρτυρα καὶ Ἰσαποστόλου ὁ Βίος
Τῇ 24ῃ ἡμέρᾳ τοῦ μηνὸς Αὐγούστου ὁ Ἅγιος Νέος Ἱερομάρτυς καὶ Ἰσαπόστολος Κοσμάς, ὁ ἐν Ἀλβανίᾳ μαρτυρήσας κατὰ τὸ ἔτος 1779 ἀγχόνῃ τελειοῦται.
Κοσμάς ὁ Ἅγιος Ἱερομάρτυς καὶ Ἰσαπόστολος, ὁ ἀληθῶς ἄνθρωπος τοῦ Θεοῦ, διδάσκαλος καὶ κήρυξ τοῦ θείου Εὐαγγελίου, κατήγετο ἀπὸ τὸ μικρὸν χωρίον τῆς Αἰτωλίας τὸ ὀνομαζόμενον Μέγα Δένδρον. Ἦτο υἱὸς γονέων εὐσεβῶν, παρὰ τῶν ὁποίων ἀνετράφη καὶ ἐξεπαιδεύθη εἰς τὰ γράμματα ἐν νουθεσίᾳ Κυρίου, κατὰ τὸν θεῖον Ἀπόστολον.
Ὅταν δὲ ἦλθεν εἰς ἡλικίαν περίπου εἴκοσιν ἐτῶν, ἤρχισε νὰ διδάσκεται ἀπὸ τὸν Ἱεροδιάκονον Ἀνανίαν, τὸν καλούμενον Δερβισᾶνον. Ἐπειδὴ ὅμως κατὰ τοὺς χρόνους ἐκείνους ἤρχισε νὰ ἀκμάζῃ καὶ νὰ φημίζεται μεγάλως καὶ τὸ σχολεῖον τοῦ Βατοπαιδίου εἰς τὸ Ἅγιον Ὄρος, μετέβη ἐκεῖ, ἵνα φοιτήσῃ εἰς τοῦτο μὲ ἄλλους ἀρκετοὺς συμπατριώτας του.
Ἐκεῖ συνεπλήρωσε τὴν μάθησιν ὑπὸ διδάσκαλον τὸν Παναγιώτην Παλαμᾶν. Μετὰ δὲ ταῦτα ἐδιδάχθη καὶ τὴν Λογικὴν ἀπὸ τὸν ἐκ Μετσόβου διδάσκαλον Νικόλαον Τζαρτζούλιον, ὅστις ἦτο ἐκεῖ σχολάρχης μετὰ τὸν σοφώτατον Εὐγένιον.
Ἦτο δὲ οὗτος ὁ Ἱερομάρτυς Κοσμᾶς ἀκόμη τότε λαϊκός, καλούμενος Κώνστας. Ἀλλὰ ἂν καὶ τὸ σχῆμα τῶν λαϊκῶν ἔφερεν, ἐφαίνετο σεμνός, ὡς νὰ ἔφερε τὸ μοναχικὸν σχῆμα καὶ κατὰ πάντα τρόπον ἠγωνίζετο καὶ ἤσκει ἑαυτὸν ἕως τῆς τελειότητος.
Ἐπειδὴ δὲ κακῇ τῇ τύχῃ ἡ σχολὴ ἐκείνη ἠρημώθη, ἀναχωρησάντων τῶν διδασκάλων, τότε καὶ ὁ καλὸς καὶ ἐνάρετος Κώνστας μετέβη εἰς τὴν Ἱερὰν Μονὴν τοῦ Φιλοθέου. Ἐκεῖ κατὰ πρῶτον ἐκάρη Μοναχὸς λαβὼν τὸ ὄνομα Κοσμᾶς, ὑπετάγη δὲ εἰς τὴν ἄσκησιν καὶ τοὺς βαρυτάτους κόπους τῆς μοναχικῆς πολιτείας μετὰ πάσης προθυμίας.
Μετὰ δὲ ταῦτα, ἐχούσης τῆς Μονῆς ταύτης τὴν ἀνάγκην ἐφημερίου, ὑπακούσας εἰς τὴν σφοδρὰν προτροπὴν τῶν πατέρων καὶ τὰς παρακλήσεις αὐτῶν, ἐχειροτονήθη ἱερομόναχος. Ἐξ ἀρχῆς δὲ ὁ μακάριος οὗτος ἀνήρ, καὶ ἔτι κοσμικὸς ὤν, πόθον εἶχε πολὺν νὰ ὠφελήσῃ τοὺς ἀδελφοὺς Χριστιανοὺς μὲ ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα ἐδιδάχθη καὶ ἔμαθε.
Διὸ πολλάκις ἔλεγεν, ὅτι οἱ ἀδελφοί μας Χριστιανοὶ μεγάλην ἔχουσιν ἀνάγκην ἀπὸ λόγον Θεοῦ. Καὶ ὅτι χρέος βαρύτατον ἔχουν ἐκεῖνοι, οἵτινες σπουδάζουν, νὰ μὴ προστρέχουν εἰς τὰ παλάτια τῶν ἀρχόντων καὶ τὰς αὐλὰς τῶν μεγιστάνων διὰ νὰ ἀποκτήσωσι πλοῦτον καὶ ἀξιώματα, ἀλλὰ πρωτίστως νὰ διδάσκωσι τὰς χριστιανικὰς ἀληθείας εἰς τοὺς ἁπλοϊκοὺς ἀνθρώπους, οἵτινες ζῶσιν εἰς τὴν ἀπαιδευσίαν καὶ τὴν ἄγνοιαν, διὰ νὰ ἀποκτήσουν οὕτω μισθὸν οὐράνιον καὶ ἀμάραντον δόξαν.
Ἀλλὰ ἂν καὶ ὁ μακάριος Κοσμᾶς τοιαῦτα ἐπόθει καὶ ζῆλος πολὺς ἐθέρμαινε τὴν ἱερὰν αὐτοῦ καρδίαν, ἵνα ὠφελήσῃ τοὺς πολλούς, ὅμως, συλλογιζόμενος τὸ πόσον εἶναι μέγα καὶ δύσκολον τὸ ἔργον τοῦ Ἀποστολικοῦ κηρύγματος, ὡς ταπεινόφρων καὶ μέτριος δὲν ἐτόλμησε μόνος νὰ ἀναλάβῃ τὸ τοιοῦτον βαρύτατον ἔργον χωρὶς νὰ ἔχῃ τὴν συγκατάθεσιν τῆς θείας βουλήσεως.
Ὅθεν, θέλων νὰ δοκιμάσῃ ἂν εἶναι τοῦτο θέλημα Θεοῦ, ἤνοιξε τὴν Θείαν Γραφήν. Καί, ὢ τοῦ θαύματος! Εὗρεν εὐθὺς ἐνώπιόν του τὸν λόγον τοῦ Ἀποστόλου, λέγοντος. «Μηδεὶς τὸ ἑαυτοῦ ζητείτω, ἀλλὰ καὶ τὸ τοῦ ἑτέρου ἕκαστος». Ἤτοι ἄς μὴ ζητῇ τις μόνον τὸ ἰδικόν του συμφέρον, ἀλλὰ καὶ τὸ συμφέρον τοῦ ἀδελφοῦ του.
Φωτισθεὶς ὅθεν ἐκ τούτου καὶ ἀποκαλύψας τὸν σκοπόν του καὶ πρὸς τοὺς ἄλλους πνευματικοὺς πατέρας καὶ λαβὼν παρ’ αὐτῶν συγχώρησιν, ἀνεχώρησεν εἰς Κωνσταντινούπολιν, ἵνα συναντήσῃ ἐκεῖ καὶ τὸν αὐτάδελφόν του διδάσκαλον Χρύσανθον. Οὗτος ἐδίδαξεν εἰς τὸν μακάριον Κοσμᾶν καὶ ὀλίγην ρητορικὴν τέχνην, ἵνα ὁμιλῇ μὲ ποιάν τινα μέθοδον.
Ἀποκαλύψας ὅθεν τὸν λογισμόν του καὶ εἰς τοὺς ἐκεῖ εὐλαβεστάτους Ἀρχιερεῖς καὶ διδασκάλους καὶ εὑρὼν πάντας αὐτοὺς παρακινοῦντας τοῦτον συμφώνως πρὸς τὸ θεῖον τοῦτο ἔργον, ἔλαβεν ἔγγραφον πρὸς τοῦτο ἄδειαν παρὰ τοῦ τότε πατριαρχεύοντος Σεραφεὶμ τοῦ ἐκ Δελβίνου.
Οὕτως ὁ μακάριος οὗτος Ἱερομάρτυς Κοσμᾶς ἤρχισε νὰ κηρύττῃ τὸ Εὐαγγέλιον τῆς Βασιλείας τῶν Οὐρανῶν κατ’ ἀρχὴν μὲν εἰς τὰς ἐκκλησίας καὶ τὰ χωρία τῆς Κωνσταντινουπόλεως, ἐκεῖθεν δὲ μετέβη εἰς Ναύπακτον, Βραχῶρι, Μεσολόγγιον καὶ ἄλλους τόπους καὶ πάλιν ἐπέστρεψεν εἰς Κωνσταντινούπολιν. Ὅπου καὶ συμβουλευθεὶς τὸν τότε Πατριάρχην Σωφρόνιον καὶ λαβὼν παρ’ αὐτοῦ νέαν ἄδειαν καὶ εὐλογίαν ἤρχισε καὶ πάλιν νὰ κηρύττῃ τὸν λόγον τοῦ Εὐαγγελίου μὲ περισσοτέραν θερμότητα καὶ ζῆλον.
Περιελθών, ὅθεν, ἅπαντα σχεδὸν τὰ Δουκάνησα καὶ διδάξας τοὺς Χριστιανοὺς νὰ μετανοοῦν καὶ νὰ πράττουν ἔργα ἄξια τῆς μετανοίας, ἐπέστρεψεν ἐκεῖθεν εἰς τὸ Ἅγιον Ὄρος. Ἦτο δὲ τότε τὸ ἔτος 1775. Ἀφοῦ δὲ περιῆλθεν ὅλας τὰς ἐκεῖ Μονὰς καὶ Σκήτας καὶ ἐδίδαξε τοὺς εἰς αὐτὰς ἀσκουμένους πατέρας, παρέμεινεν ἐκεῖ ὀλίγον καιρὸν ἀναγιγνώσκων τὰ θεῖα βιβλία.
Μὴ δυνάμενος δὲ ὁ Ἅγιος νὰ παραμείνῃ περισσότερον ἐξ αἰτίας τῆς ἀγάπης, ἥτις ἐθέρμαινε τὴν καρδίαν του διὰ τὴν ὠφέλειαν τῶν Χριστιανῶν, καθὼς πολλάκις ὁ ἴδιος ἔλεγε τοῦτο εἰς τοὺς πατέρας, ἀνεχώρησεν ἀπὸ τὸ Ἅγιον Ὄρος καὶ ἐκκινήσας ἀπὸ τὰ ἔξω τοῦ Ὄρους χωρία, ἔφθασε κηρύττων εἰς τὴν Θεσσαλονίκην, τὴν Βέροιαν καὶ εἰς ὁλόκληρον σχεδὸν τὴν Μακεδονίαν.
Ἐπροχώρησε δὲ ἕως τὰ μέρη τῆς Χειμάρρας, τῆς Ἀκαρνανίας, τῆς Αἰτωλίας καὶ ἕως καὶ αὐτῆς τῆς Ἄρτης καὶ τῆς Πρεβέζης. Ἐκεῖθεν δὲ ἔπλευσεν εἰς τὴν Ἁγίαν Μαύραν καὶ εἰς τὴν Κεφαλληνίαν.
Ὁπόθεν δὲ καὶ ἂν διήρχετο ἢ ὅπου μετέβαινεν, ἐγίνετο μεγάλη σύναξις τῶν Χριστιανῶν, οἵτινες ἤκουον μετὰ κατανύξεως καὶ εὐλαβείας τὴν χάριν καὶ τὴν γλυκύτητα τῶν λόγων του καὶ ἀκολούθως ἐγένετο συνομιλία, ἐκ τῆς ὁποίας ἐπήρχετο μεγάλη ἡ ὠφέλεια τῶν ψυχῶν.
Ἦτο δὲ ἡ διδασκαλία αὐτοῦ, καθὼς ἡμεῖς αὐτήκοοι ἐγενόμεθα, ἁπλουστάτη, ὡς ἐκείνη τῶν ἁλιέων· ἦτο γαλήνιος καὶ ἥσυχος καὶ ἐφαίνετο πλήρης τῆς χάριτος, τῆς ἱλαρότητος καὶ τῆς ἐνθέου γλυκύτητος τοῦ Ἁγίου Πνεύματος. Μάλιστα δὲ εἰς τὴν Κεφαλληνίαν μέγαν καρπὸν ψυχικῆς ὠφελείας ἀπέδωσεν ὁ ἱερὸς οὗτος διδάσκαλος μὲ τὸν σπόρον τῆς θείας διδασκαλίας του.
Ἀλλὰ καὶ ὁ Θεός, ὁ τὰ πάντα κυβερνῶν καὶ οἰκονομῶν, συνήργει ἄνωθεν καὶ ἐβεβαίωνε τοὺς λόγους τοῦ Ἁγίου Ἱερομάρτυρος καὶ Ἰσαποστόλου Κοσμᾶ, μὲ τὰ ἀκόλουθα σημεῖα καὶ θαύματα, καθὼς ἄλλοτε διὰ τῶν τοιούτων θαυμάτων ἐβεβαίου τὸ κήρυγμα τῶν θείων αὐτοῦ Ἀποστόλων.
Οὕτω εἰς τὴν νῆσον ταύτην ἔζη πτωχός τις ράπτης, ὅστις εἶχε τὴν δεξιάν του χεῖρα ἀπὸ χρόνων πολλῶν ἀκίνητον καὶ ἄχρηστον. Οὗτος ὅθεν, καταφυγὼν εἰς τὸν Ἅγιον, παρεκάλει νὰ τὸν ἰατρεύσῃ. Ὁ Ἅγιος τότε παρεκίνησεν αὐτὸν νὰ προστρέξῃ μὲ εὐλάβειαν εἰς τὴν διδασκαλίαν του καὶ ὁ Θεὸς θέλει τὸν εὐσπλαχνισθῆ. Ὑπήκουσεν ὁ πτωχὸς ράπτης καὶ ἀφοῦ ἤκουσεν εὐλαβῶς τῆς διδασκαλίας αὐτοῦ, ὢ τοῦ θαύματος! τὴν ἑπομένην ἡμέραν ἰατρεύθη τελείως.
Ἄλλος πάλιν παράλυτος, μαθὼν τοῦτο τὸ παράδοξον, παρεκάλει καὶ τὸν μετέφερον ἐπὶ τῆς κλίνης του, κατὰ τὴν ὥραν τῆς διδασκαλίας τοῦ Ἁγίου. Καὶ οὗτος, ὢ τοῦ θαύματος! μετ’ ὀλίγας ἡμέρας ἰάθη τελείως καὶ ἐδόξαζε τὸν Θεὸν καὶ ηὐχαρίστει τὸν Ἅγιον.
Εἰς τὸ κάστρον τῆς Ἄσσου διέμενεν εἷς εὐγενής, ὅστις εἶχε δεινὴν ἀσθένειαν τῶν ὤτων καὶ ἐπὶ πολλοὺς χρόνους ἦτο τελείως κωφός. Οὗτος μεταβαίνων μὲ εὐλάβειαν καὶ πίστιν ἐκεῖ ὅπου ἐδίδασκεν ὁ Ἅγιος, ἤρχισεν εὐθὺς νὰ ἀκούῃ, ἰαθεὶς τελείως.
Εἰς τὴν Κεφαλληνίαν ὑπάρχει χωρίον, ὀνομαζόμενον Κουρουνός. Ἐκ τοῦ χωρίου τούτου διερχόμενος ὁ Ἅγιος ἐν καιρῷ θέρους, ἐδίψασε καὶ ἐζήτησεν ὕδωρ διὰ νὰ πίῃ ἀπὸ ἕν ξηροπήγαδον. Οἱ ἄνθρωποι εἶπον εἰς τὸν Ἅγιον ὅτι δὲν ἦτο εὔκολον, διότι τὸ ξηροπήγαδον δὲν εἶχεν ὕδωρ.
Ἀλλὰ διὰ νὰ κάμουν ὑπακοήν, ἀνέσυραν ἀπὸ τὸ βάθος τοῦ πηγαδίου ὕδωρ γεμᾶτον λάσπην. Καὶ εὐθὺς ὡς ὁ Ἅγιος ἔφερε τοῦτο εἰς τὸ στόμα του καὶ ἔπιεν ὀλίγον, εὐθὺς τὸ ξηροπήγαδον τοῦτο παραδόξως ἀνέβλυσεν ὕδωρ καθαρὸν καὶ ἄφθονον καὶ ἔκτοτε εἶναι πάντοτε πλῆρες καθ’ ὅλον τὸν χρόνον καὶ ἰαματικὸν διὰ ἀσθενείας.
Ἐξ αἰτίας τοῦ πλήθους τοῦ λαοῦ, τὸ ὁποῖον συνηθροίζετο κατὰ τὰς διδασκαλίας τοῦ Ἁγίου, οὐδεμία Ἐκκλησία ἐχώρει καὶ οὕτω ἐξ ἀνάγκης ἐδίδασκεν εἰς τὰς πεδιάδας.
Εἰς τὸν τόπον λοιπὸν ὅπου ἔμελλε νὰ διδάξῃ, ἔλεγε πρῶτον καὶ κατεσκεύαζαν ἕνα μεγάλον ξύλινον Σταυρόν. Κατόπιν ἀκουμβοῦσεν ἐπὶ τοῦ στηθέντος Σταυροῦ τὸ σκαμνίον, τὸ ὁποῖον, ὡς λέγουσιν, κατεσκεύασε δι’ αὐτόν, ὡς θρονίον, ὁ Κούρτ πασᾶς, ἐπὶ τοῦ ὁποίου ἀνερχόμενος ἐδίδασκεν.
Καὶ μετὰ τὸ πέρας τῆς διδασκαλίας τὸ μὲν σκαμνίον διέλυε καὶ τὸ ἔφερε μεθ’ ἑαυτοῦ, ὅπου καὶ ἂν μετέβαινεν, ὁ δὲ Σταυρὸς ἔμενεν ἐκεῖ εἰς παντοτεινὴν ἐνθύμησιν τοῦ κηρύγματός του. Καὶ εἰς τοὺς τόπους, ὅπου ἦσαν στημένοι οἱ Σταυροί, ὁ Θεὸς ἐνήργει πολλὰ θαύματα.
Οὕτω εἰς τὸ μέσον τῆς ἀγορᾶς τοῦ Ἀργοστολίου, πόλεως τῆς Κεφαλληνίας, ὅπου ὁ Ἅγιος ἔστησεν ἕνα τοιοῦτον Σταυρόν, ἀνέβλυσεν ὕδωρ θαυμάσιον καὶ ἄφθονον, τὸ ὁποῖον ἐξακολουθεῖ νὰ φαίνεται ἕως τὴν σήμερον, χωρὶς ποτὲ νὰ ὀλιγοστεύῃ.
Ἀπὸ τῆς Κεφαλληνίας ὁ Ἅγιος ἔπλευσεν εἰς τὴν Ζάκυνθον, συνοδευόμενος ἀπὸ δέκα καΐκια, πλήρη εὐλαβῶν Κεφαλλήνων. Καὶ ἀφοῦ ἐδίδαξεν ἐκεῖ ἕως ὀλίγον, δὲν ηὐτύχησεν ὁ εὐλογημένος. Ὅθεν ἐπέστρεψε πάλιν εἰς τὴν Κεφαλληνίαν καὶ ἐκεῖθεν μετέβη εἰς Κορυφούς, ὅπου ἐδεξιώθησαν αὐτὸν πανδήμως καὶ μάλιστα ὁ ἡγεμών. Ἐπειδὴ ὅμως πλῆθος πολὺ συνηθροίσθη ἐκ τῶν χωρίων, ἵνα ἀκούσουν τὴν διδασκαλίαν τοῦ Ἁγίου, οἱ τῆς πόλεως προεστῶτες, τὸν φθόνον φοβούμενοι, παρεκάλεσαν τὸν Ἅγιον νὰ ἀναχωρήσῃ τὸ ταχύτερον.
Καὶ οὕτω ὁ ἐνάρετος καὶ εὐλογημένος Ἅγιος Κοσμᾶς, ἵνα μὴ γίνῃ αἴτιος σκανδάλων καὶ ταραχῶν, ἀναχωρήσας ἐκεῖθεν μετέβη εἰς τὸ ἀντίκρυ τῆς Κερκύρας μέρος τῆς Στερεᾶς, ἤτοι τῆς Ἀλβανίας, ὀνομαζόμενον Ἅγιοι Σαράντα. Ἐκεῖ ἐδίδασκε τοὺς Χριστιανοὺς περιπατῶν καὶ διερχόμενος ἀπὸ τὰς βαρβάρους ἐκείνας ἐπαρχίας, ὅπου ἐκινδύνευε νὰ ἀπολεσθῇ τελείως ἡ εὐσέβεια καὶ ἡ χριστιανικὴ ζωὴ ἕνεκα τῆς ἀμαθείας, εἰς τὴν ὁποίαν εὑρίσκοντο οἱ ἐκεῖ Χριστιανοί, ἀλλὰ καὶ ἀπὸ τὰ πολλὰ κακὰ τὰ ὁποῖα εἶχον καταπνίξει τούτους, ἤτοι φόνους, κλοπὰς καὶ ἄλλας μυρίας παρανομίας, τόσον ὥστε παρ’ ὀλίγον νὰ ἦσαν χειρότεροι κατὰ τὰς κακίας καὶ τὰ ἁμαρτήματα ἀπὸ τοὺς ἀσεβεῖς.
Καὶ εἰς τούτων τῶν Χριστιανῶν τὰς διεφθαρμένας καὶ ἐξηγριωμένας καρδίας ἐμφυτεύσας τὸν σπόρον τοῦ θείου λόγου ὁ ἱερὸς Κοσμᾶς, κατώρθωσε, συνεργούσης τῆς θείας χάριτος, νὰ ἐπιτύχῃ καρπὸν ἀγλαόν. Διότι τοὺς ἀγρίους αὐτοὺς ἡμέρευσε, τοὺς λῃστὰς κατεπράϋνε, τοὺς ἀσπλάγχνους καὶ ἀνελεήμονας ἀνέδειξεν εὐσπλάγχνους καὶ ἐλεήμονας, τοὺς ἀνευλαβεῖς μετέφερεν εἰς τὴν εὐσέβειαν, τοὺς ἀμαθεῖς καὶ ἀγροίκους ἐμόρφωσεν εἰς τὰ θεῖα γράμματα καὶ ἐνουθέτησε νὰ προσέρχωνται εἰς τὰς ἱερὰς Ἀκολουθίας καὶ ἅπαντας ἐν γένει τοὺς ἁμαρτωλοὺς ἐπέστρεψεν εἰς βαθεῖαν μετάνοιαν καὶ τελειοποίησιν, εἰς σημεῖον ὥστε ἅπαντες οἱ Χριστιανοὶ ἔλεγον, ὅτι εἰς τὸν καιρόν των ἀνεφάνη εἷς νέος Ἀπόστολος.
Παντοῦ δὲ ὁπόθεν διῆλθεν ἵδρυσε σχολεῖα διὰ τοῦ μέσου τῆς διδασκαλίας αὐτοῦ, τόσον ἀνώτερα ὅσον καὶ κοινά, ἵνα φοιτοῦν εἰς αὐτὰ τὰ παιδία καὶ μανθάνουν δωρεὰν τὰ ἱερὰ γράμματα καὶ ἐκ τούτων νὰ ἑδραιώνωνται εἰς τὴν πίστιν καὶ τὴν εὐσέβειαν, ὡς καὶ νὰ καθοδηγοῦνται εἰς τὴν ἐνάρετον ζωὴν καὶ πολιτείαν. Κατέπεισε δὲ τοὺς πλουσίους καὶ ἠγόρασαν ὑπὲρ τὰς τέσσαρας χιλιάδας χαλκίνας κολυμβήθρας καὶ ἀφιέρωσε ταύτας εἰς τὰς Ἐκκλησίας εἰς μνημόσυνόν των, ἵνα βαπτίζωνται κατὰ τὸν τύπον τοῦ Μυστηρίου τὰ παιδιὰ τῶν Χριστιανῶν.
Ὁμοίως κατέπεισε τοὺς ἔχοντας τὰ μέσα καὶ ἠγόρασαν βιβλία Πατερικὰ καὶ τοιαῦτα μὲ χριστιανικὰς διδασκαλίας, κομβοσχοίνια, μικροὺς σταυρούς, καλύμματα τῆς κεφαλῆς καὶ κτένια, ἐκ τῶν ὁποίων τὰ μὲν βιβλία διένειμεν εἰς ἐκείνους, οἵτινες ἐπεθύμουν τὴν μάθησιν, τὰ δὲ καλύμματα, ὑπὲρ τὰς τεσσαράκοντα χιλιάδας, εἰς τὰς γυναῖκας, ἵνα σκεπάζουν τὴν κεφαλήν των καὶ τὰ κτένια εἰς ἐκείνους, οἵτινες ὑπέσχοντο νὰ ἀφήσουν τὸ γένειον καὶ νὰ διάγωσι βίον ἐνάρετον καὶ χριστιανικόν. Τὰ δὲ κομβοσχοίνια καὶ σταυρίδια διένειμεν εἰς τὸν πολὺν λαὸν διὰ νὰ συγχωρῶσι τοὺς ἀγοράσαντας.
Εἶχε δὲ ὁ Ἅγιος μεθ’ ἑαυτοῦ τεσσαράκοντα ἕως πεντήκοντα Ἱερεῑς, οἵτινες ἠκολούθουν αὐτὸν καὶ ὅταν ἔφθανεν εἴς τινα τόπον παρήγγελλε κατὰ πρῶτον εἰς τοὺς Χριστιανοὺς νὰ ἐξομολογηθοῦν, νὰ νηστεύουν καὶ νὰ τελοῦν ἀγρυπνίαν μὲ μεγάλην λαμπρότητα καὶ φωτοχυσίαν.
Διότι εἶχεν ἐπίτηδες κατεσκευασμένα ξύλινα μανουάλια, χωροῦντα ἕκαστον ἑκατὸν κηρία καὶ κατόπιν διένειμε δωρεὰν εἰς ἅπαντας κηρία. Μεθ’ ὅ παρήγγελλεν εἰς τοὺς Ἱερεῖς καὶ ἀνεγίγνωσκον τὸ Ἅγιον Εὐχέλαιον καὶ ἐχρίοντο πάντες οἱ Χριστιανοί, εἰς τὸ τέλος δὲ ἔκαμνε διδασκαλίαν.
Ἐπειδὴ δὲ ἠκολούθουν τὸν Ἅγιον λαὸς πολύς, ἕως καὶ δύο καὶ τρεῖς χιλιάδες ψυχῶν, ἐπρόσταζεν ἀφ’ ἑσπέρας καὶ ἡτοίμαζον σάκκους πλήρεις ἄρτου καὶ μεγάλας χύτρας μὲ ἐβρασμένον σῖτον καὶ μετέφερον ταῦτα εἰς τὸν δρόμον, ὁπόθεν ἤθελε διέλθει τὸ πλῆθος τῶν ἀνθρώπων καὶ ἐκεῖθεν ἔτρωγον πάντες καὶ συνεχώρουν ζῶντας καὶ τεθνεῶτας.
Ἐνήργησε δὲ ὁ Θεὸς διὰ τοῦ Ἁγίου αὐτοῦ Ἱερομάρτυρος καὶ Ἰσαποστόλου Κοσμᾶ, καὶ ἐκεῖ εἰς τὴν Ἀλβανίαν, καθὼς καὶ εἰς ἄλλους τόπους, τοιαῦτα θαυμάσια.
Τοῦρκός τις ἀξιωματικός, παρακινούμενος ὑπὸ Ἑβραίων ἢ ὁμοφύλων του, ἢ ὑπὸ τοῦ διαβόλου, τόσον μῖσος ᾐσθάνθη κατὰ τοῦ Ἁγίου, ὥστε μίαν ἡμέραν ἵππευσε τὸν ἵππον του καὶ ἔτρεχεν ἵνα προλάβῃ τὸν Ἅγιον καὶ τὸν κακοποιήσῃ.
Ἀλλὰ ὁ ἵππος καλπάζων ἔρριψε τοῦτον χαμαί, ἐξ οὗ καὶ συνετρίβη ὁ δεξιός του πούς. Ἐπιστρέψας δὲ κακὴν κακῶς εἰς τὴν οἰκίαν του, εὗρε τὸν υἱόν του νεκρόν. Μετανοήσας ὅθεν πικρῶς ἔγραψεν ἐπιστολὴν εἰς τὸν Ἅγιον εἰς τὴν ὁποίαν ὡμολόγει τὸ σφάλμα του καὶ ἐζήτει παρ’ αὐτοῦ συγχώρησιν.
Οἱ πρῶτοι ἀγάδες τῶν Φιλιατῶν, ἐκ τῆς μεγάλης φήμης τοῦ Ἁγίου ὑποκινούμενοι, μετέβησαν ἵνα ἴδουν αὐτὸν καὶ ἀκούσουν τὴν διδασκαλίαν του. Ἐπειδὴ δὲ ἦτο καιρὸς τοῦ θέρους, ἐκοιμήθησαν ἔξω εἰς τὸν κάμπον.
Καὶ περὶ τὸ μεσονύκτιον εἶδον φῶς λαμπρότατον, οὐράνιον, ὡς νέφος, τὸ ὁποῖον ἐσκέπασε τὸν τόπον ἐκεῖνον ὅπου ἐκάθητο ὁ Ἅγιος, σημεῖον τὸ ὁποῖον διηγήθησαν εἰς τοὺς Χριστιανούς. Ὅθεν τὸ πρωῒ ἐζήτησαν ἀπὸ τὸν Ἅγιον νὰ δώσῃ εἰς αὐτοὺς τὴν εὐχήν του ἀπὸ τὴν καρδίαν του καὶ ὄχι μόνον ἀπὸ τὰ χείλη του.
Ἄλλος Τοῦρκος ἀξιωματικὸς ἐκ Καβαΐας ὑπέφερεν ἀπὸ δεινὴν ἀσθένειαν, ἐκ τῆς ὁποίας δὲν ἠδύνατο νὰ οὐρήσῃ. Οὗτος μαθὼν τὰ ὑπὸ τοῦ Ἁγίου τελούμενα θαυμάσια ἔστειλε πρὸς αὐτὸν τὸν ὑπηρέτην του, παρακαλῶν ὅπως ὁ Ἅγιος τὸν ἐπισκεφθῇ, ἵνα, τῇ τούτου μεσιτείᾳ, ὁ Θεὸς τὸν ἰατρεύσῃ.
Ἀλλ’ ὁ Ἅγιος δὲν ἠθέλησε νὰ μεταβῇ, ὀνομάζων ἑαυτὸν ἁμαρτωλόν. Ὁ Τοῦρκος ὅμως καὶ πάλιν ἀπέστειλε τὸν ὑπηρέτην του μὲ ἕν ἀγγεῖον πλῆρες ὕδατος, παρακαλῶν τὸν Ἅγιον νὰ εὐλογήσῃ τὸ ὕδωρ.
Τότε ὁ Ἅγιος, βλέπων τὴν μεγάλην τοῦ Τούρκου εὐλάβειαν, διεμήνυσεν εἰς αὐτὸν νὰ ὑπακούσῃ εἰς δύο συμβουλάς του: Νὰ μὴ πίνῃ ρακὶ καὶ νὰ διανείμῃ τὸ δέκατον τοῦ πλούτου του εἰς τοὺς πτωχούς.
Ἀφοῦ δὲ ὁ Τοῦρκος ὑπεσχέθη ὅτι θὰ πράξῃ ταῦτα, ὁ Ἅγιος ηὐλόγησε τὸ ὕδωρ, τὸ ὁποῖον πίνων ὁ ἀσθενῶν ἰατρεύθη τελείως εἰς τέσσαρας ἡμέρας. Ὅθεν ἔκτοτε ἔκαμνε μεγάλας ἐλεημοσύνας εἰς τοὺς πτωχούς.
Πρὸς τὸ Φανάρι, εἰς τόπον λεγόμενον Λυκουρίσι, ὁ Τοῦρκος ἐξουσιαστὴς ἰδὼν τὸν Σταυρόν, τὸν ὁποῖον ἀφῆκεν ἐκεῖ ὁ Ἅγιος, ὅταν ἐδίδαξεν, ὡς προείπομεν, ἀνέσυρεν αὐτὸν καὶ τὸν μετέφερεν εἰς τὴν οἰκίαν του μὲ σκοπὸν νὰ ὑποστηλώσῃ τὸν ξύλινον σκελετὸν τῆς κλίνης του, ποὺ εἶχεν εἰς τὸ φυλάκιον τοῦ ἀγροῦ του.
Ἀλλ’ εὐθὺς ὡς ἀνέσυρε τὸν Σταυρόν, ὢ τοῦ θαύματος! Ἐγένετο ὡσὰν φοβερὸς σεισμὸς καὶ ὁ ἐξουσιαστής, μὴ δυνάμενος νὰ σταθῇ εἰς τοὺς πόδας του, ἔπεσε κατὰ γῆς κυλιόμενος ἐπὶ ὥραν πολλήν, ἀφρίζων καὶ τρίζων τοὺς ὀδόντας ὡς δαιμονιζόμενος.
Μετὰ δὲ ὥραν πολλὴν ἀνεσηκώθη ἀπὸ δύο Τούρκους ἐκεῖθεν διερχομένους, καὶ ἀφοῦ συνῆλθεν ἠννόησεν, ὅτι τοῦτο τὸ σημεῖον ἦτο ὀργὴ Θεοῦ διὰ τὴν ἀφροσύνην του νὰ ἐκριζώσῃ τὸν Σταυρόν.
Εὐθὺς τότε μετέβη μόνος του καὶ ἐστερέωσε καὶ πάλιν τὸν Τίμιον Σταυρὸν εἰς τὸν τόπον ὅπου εὑρίσκετο πρότερον, καθ’ ἑκάστην δὲ μετέβαινε καὶ ἠσπάζετο αὐτὸν μὲ βαθεῖαν εὐλάβειαν.
Ὅταν δὲ ἀργότερον ὁ Ἅγιος διῆλθε καὶ πάλιν ἐκεῖθεν, ἔτρεξεν οὗτος ὁ Τοῦρκος καὶ προσεκύνησεν αὐτόν, διηγούμενος δὲ τὸ θαῦμα παρουσίᾳ πάντων ἐζήτει ταπεινῶς συγχώρησιν.
Ὁ Ἅγιος ἤλεγχε τὰς γυναῖκας ἐκείνας ποὺ φέρουν στολίδια καὶ ἐπιτηδεύονται εἰς τὸ νὰ ἐπιδεικνύωνται, σὺν τῷ χρόνῳ δὲ κατέπεισε ταύτας διὰ τῶν διδασκαλιῶν του νὰ ἀπορρίψουν ταῦτα καὶ νὰ σωφρονοῦν, τόσον ὥστε μερικαὶ ἐξ αὐτῶν ἐφόρουν πλέον μελανὰ ἐνδύματα.
Ὅμως γυνή τις πλουσία εἰς τὴν Κόριτζαν εἶχε παιδίον τοῦ ὁποίου τὴν κεφαλὴν ἐστόλιζε μὲ πολλὰ φλωριὰ καὶ ἄλλα περιττὰ κοσμήματα. Τὴν γυναῖκα ταύτην πολλάκις συνεβούλευσεν ὁ Ἅγιος νὰ διαμοιράσῃ ταῦτα εἰς τὰ πτωχὰ παιδία, ἐὰν θέλῃ νὰ ζήσῃ τὸ τέκνον της.
Ἀλλ’ ἐκείνη δὲν ὑπήκουσεν εἰς τὴν τοιαύτην συμβουλήν, ὅτε ὁ Ἅγιος εἶπεν εἰς αὐτήν, ὅτι ἐὰν δὲν παύσῃ νὰ στολίζῃ τὸ τέκνον της μὲ αὐτὰ τὰ περιττὰ καὶ ἀνόητα πράγματα, θέλει στερηθῆ τοῦτο ταχέως.
Καὶ ἐπειδὴ καὶ εἰς τὴν τοιαύτην συμβουλὴν ἐκείνη δὲν συνεμορφώθη, τὴν ἑπομένην ἡμέραν εὗρε τὸ τέκνον της νεκρὸν εἰς τὴν κλίνην του. Καὶ τότε ἐγνώρισεν, ὅτι διὰ τὴν ἀπείθειάν της ὁ Θεὸς τὴν ἐτιμώρησεν.
Ἐκεῖ ὁπόθεν διήρχετο ὁ Ἅγιος ἐδίδασκε τοὺς Χριστιανοὺς νὰ μὴ κάμνουν ἐμπόριον τὴν Κυριακήν, οὔτε ἄλλας ἐργασίας, ἀλλὰ νὰ προσέρχωνται προθύμως εἰς τὰς Ἐκκλησίας διὰ νὰ ἀκούουν τὰς ἱερὰς Ἀκολουθίας καὶ τοὺς θείους λόγους.
Πλὴν ὅμως πολλοί, παρακούσαντες εἰς τὴν τοιαύτην τοῦ Ἁγίου συμβουλήν, ἐτιμωρήθησαν παρὰ Θεοῦ μὲ διαφόρους τιμωρίας. Οὕτω, εἰς τόπον λεγόμενον Χαλκιάδες, ἕως μιᾶς ὥρας ἀπόστασιν ἀπὸ τῆς Ἄρτης, πραγματευτής τις, ὅστις παρήκουσε καὶ ἐτόλμησε νὰ ἐμπορευθῇ Κυριακήν, ἔπαθε τὴν χεῖρά του, ἣτις ἐξηράνθη καὶ ἔμεινε παράλυτος. Σπεύσας δὲ πρὸς τὸν Ἅγιον καὶ ζητήσας συγχώρησιν διὰ τὴν ἁμαρτίαν, ἒτυχε ταύτης καὶ μετ’ ὀλίγας ἡμέρας ἡ χείρ του ἰατρεύθη.
Ὁμοίως καὶ εἰς τὴν Πάργαν καταστηματάρχης τις, θελήσας νὰ πωλήσῃ μερικὸν ἐμπόρευμα τὴν Κυριακήν, ἔπαθε παράλυσιν τῆς χειρός του, ἀφοῦ δὲ ὡμολόγησε τὴν ἁμαρτίαν του ἐνώπιον τοῦ Ἁγίου, εἶδε τὴν ποθουμένην τῆς χειρός του ἴασιν.
Εἰς τὸ Ξηρόμερον μία γυνὴ ἐζύμωσε τὴν Κυριακήν. Ἀφοῦ δὲ ἐξήγαγεν ἀπὸ τὸν φοῦρνόν της ἐψημένους τοὺς ἄρτους εἶδε τούτους ἐρυθρούς, ὡσὰν νὰ τοὺς εἶχε ζυμώσει μὲ αἷμα. Ὅθεν προσδραμοῦσα εἰς τὸν Ἅγιον καὶ πεσοῦσα πρὸ τῶν ποδῶν αὐτοῦ ἔλαβε τὴν συγχώρησιν, καὶ ἔκτοτε δὲν εἰργάζετο πλέον ἡμέραν Κυριακήν.
Εἰς ἄλλα δὲ μέρη, ὅπου δὲν ἐδόθη ὁ πρέπων σεβασμὸς εἰς τὴν τοιαύτην ἐντολὴν τοῦ Ἁγίου, πολλὰ σημεῖα ἐγένοντο. Καὶ βοῦς ἒθανε τινὸς παρακούσαντος καὶ ἡμίονος ἄλλου τινὸς καὶ ἕτερος ἐδαιμονίσθη, ἄλλος δὲ εὗρε τὸ τέκνον του νεκρόν.
Εἰς χωρίον τῆς Καστοριᾶς, ὀνομαζόμενον Σέλτζα, μία γυνή, τρέφουσα εὐλάβειαν πρὸς τὸν Ἅγιον, ἔλαβε τὸ ὕδωρ διὰ τοῦ ὁποίου ἔνιψέ ποτε τὸ πρόσωπόν του ὁ Ἅγιος καὶ διεφύλαξεν αὐτὸ ἐντὸς ὑαλίνου δοχείου.
Καὶ ὢ τοῦ θαύματος! Ἐπ’ αὐτοῦ τοῦ ὕδατος ἐφύτρωσεν ἕν χόρτον μὲ δύο μόνον φύλλα, τὸ ὁποῖον ηὐξήθη καὶ ἡπλώθη εἰς ὅλην τὴν ἐπιφάνειαν τοῦ ὕδατος τούτου, χωρὶς νὰ ἔχῃ ρίζαν.
Καὶ τὸ χρῶμα αὐτοῦ οὐδόλως ἤλλαξεν, ἀλλ’ ἔμεινε δροσερὸν ἐπὶ ἕνα ὁλόκληρον χρόνον, πάντες δὲ ὅσοι τὸ ἔβλεπον, ἐθαύμαζον. Καὶ τὸ ὕδωρ πολλοὺς ἀσθενεῖς ἐθεράπευσεν, ὅπως ἔλεγεν ἡ γυνὴ αὕτη.
Τοιαῦτα καὶ ἄλλα πάμπολλα θαυμάσια ἐνήργησε ὁ Θεὸς διὰ τοῦ Ἁγίου αὐτοῦ Ἱερομάρτυρος καὶ Ἰσαποστόλου Κοσμᾶ, ὅστις κατὰ τοὺς τότε καιροὺς τῆς ζοφερᾶς τοῦ Ἔθνους δουλείας περιώδευεν ἁπανταχοῦ τῆς Ἑλλάδος στηρίζων τοὺς Χριστιανοὺς εἰς τὴν Ὀρθόδοξον πίστιν, ὥστε καὶ ἡ ἰδέα τῆς ἐλευθέρας πατρίδος νὰ ἀναθερμαίνεται.
Ἔλεγε δὲ πολλάκις ὁ Ἅγιος εἰς τὰς διδασκαλίας του, ὅτι προσεκλήθη διὰ τὸ κήρυγμα τοῦ Εὐαγγελίου ἀπὸ τὸν ἴδιον τὸν Κύριον ἡμῶν Ἰησοῦν Χριστὸν καὶ ὅτι διὰ τὴν ἀγάπην του πρὸς αὐτὸν μέλλει νὰ χύσῃ τὸ αἷμά του. Ἡ δὲ πρόρρησίς του αὕτη ἐπραγματοποιήθη ὡς ἀκολούθως.
Ὁ ἀποστολικὸς οὗτος διδάσκαλος ποτὲ δὲν ἤνοιξε τὸ στόμα αὐτοῦ διὰ νὰ εἴπῃ λόγον ἐναντίον τῶν Ἐβραίων, οὔτε εἰς τὴν Θεσσαλονίκην, οὔτε εἰς τὴν Καστοριάν, οὔτε εἰς τὰ Ἰωάννινα οὔτε εἰς ἄλλον τόπον ὅπου ἦσαν Ἑβραῖοι, μόνον δὲ τοὺς Χριστιανοὺς ἐδίδασκε νὰ πολιτεύωνται ὡς Χριστιανοί, νὰ καλλιεργοῦν τὰς κατὰ Χριστὸν ἀρετάς, νὰ φυλάττουν πρὸ παντὸς τὴν ἀλήθειαν καὶ νὰ ἔχουν ἐμπιστοσύνην εἰς τοὺς ἡγήτορας τοὺς ὁποίους ἔδωκεν ὁ Θεός.
Καθὼς καὶ αὐτοὶ οἱ Ἀλβανοὶ παρακολουθοῦντες τὰς διδαχάς του ἔξω εἰς τὰς πεδιάδας ὅπου ἐδίδασκε, τὸν ἤκουον νὰ λέγῃ ταῦτα καὶ τὸν ἐκήρυττον ὡς ἄνθρωπον τοῦ Θεοῦ, τόσον ὥστε καὶ αὐτὸς ὁ Κοὺρτ πασᾶς, ἀκούων τῆς καλῆς τοῦ Ἁγίου φήμης, ἐπρόσταξε καὶ ἦλθεν ὁ Ἅγιος ἐνώπιόν του.
Τόσον δὲ ἤρεσεν εἰς τὸν πασᾶν ἡ ὁμιλία τοῦ Ἁγίου, ὥστε καὶ τὸ θρονίον ἐκεῖνο, ὡς προείπομεν, ἐδώρησεν εἰς τὸν Ἅγιον, διὰ νὰ ἀνέρχεται ὑψηλὰ καὶ ἀπὸ ὕψους νὰ διδάσκῃ καὶ ἐνέδυσε τοῦτο μὲ βαρὺ βελούδινον ὕφασμα.
Ὅμως τὸ μισόχριστον γένος τῶν Ἑβραίων, καθὼς εἰς τοὺς παρελθόντας καιροὺς ἔδειξε πάντοτε πᾶσαν κακίαν κατὰ τῶν Χριστιανῶν, οὕτω καὶ τώρα, δὲν ἠνείχοντο νὰ κηρύττεται ἡ πίστις καὶ τὸ θεῖον Εὐαγγέλιον τοῦ Ἰησοῦ Χριστοῦ, καί τινες Ἑβραῖοι τῶν Ἰωαννίνων εἶπον εἰς τὸν πασᾶν, ὅτι ὁ ἱερὸς οὗτος Κοσμᾶς ἦτο ἀπεσταλμένος ἀπὸ τοὺς Μοσκόβους διὰ νὰ πείσῃ τοὺς ὑποδούλους Ἕλληνας νὰ φεύγουν εἰς τὴν Μοσκοβίαν.
Ἀλλὰ ἡ θεία Πρόνοια διεφύλαξε τότε τὸν Ἅγιον ἀπὸ τὴν ἐπικίνδυνον ταύτην ἐπιβουλήν, ὅμως μεγάλη χρηματικὴ ζημία ἐγένετο εἰς τοὺς Χριστιανούς. Ἐκ τοῦ γεγονότος τούτου ὅθεν ὁ ἱερὸς Κοσμᾶς ἤρχισε νὰ στηλιτεύῃ τὴν πονηρίαν καὶ τὸ ἀδιάλλακτον μῖσος τῶν Ἑβραίων κατὰ τῶν Χριστιανῶν.
Καὶ ἐπειδὴ ἀπεδείχθη ὅτι ἡ κατηγορία αὕτη ἦτο πλαστὴ καὶ συκοφαντία, μετέβη καὶ πάλιν ὁ Ἅγιος εἰς Ἰωάννινα. Καὶ κατὰ πρῶτον ἔπεισε τοὺς Χριστιανοὺς νὰ μεταφέρουν τὴν λαϊκὴν ἀγορὰν ἀπὸ τῆς Κυριακῆς εἰς τὸ Σάββατον, πρᾶγμα ὅπερ ἐπροξένησεν εἰς τοὺς Ἑβραίους μεγάλην ζημίαν. Κατόπιν ἐκήρυξε τούτους ὡς φανεροὺς ἐχθροὺς τῶν Χριστιανῶν καὶ ὅτι εἶναι ἕτοιμοι ἀνὰ πᾶσαν στιγμὴν νὰ προξενήσουν κάθε κακὸν εἰς αὐτούς.
Θέλων δὲ ὁ Ἅγιος νὰ ἀφήσουν οἱ Χριστιανοὶ τὴν συνήθειαν νὰ φέρουν εἰς τὴν κεφαλήν των τὰς μακρὰς φούντας καὶ ἄλλα διάφορα ἐξαρτήματα τῆς ἐνδυμασίας, τὰ ὁποῖα ἠγόραζον ἀπὸ τοὺς Ἑβραίους, συνεβούλευεν αὐτοὺς ὅτι εἶναι ἀκάθαρτοι καὶ ὅτι ἐκ τούτου οἱ θεοκτόνοι μολύνουσι ταῦτα, ἵνα μολύνωνται καὶ οἱ Χριστιανοὶ καὶ νὰ μὴ ἀγοράζωσι πλέον ταῦτα ἀπὸ τοὺς Ἑβραίους.
Ὅθεν ἐκεῖνοι, μὴ ὑποφέροντες πλέον νὰ ἀκούουν τὸν Ἅγιον ἐλέγχοντα αὐτούς, μετέβησαν εἰς τὸν Κοὺρτ πασᾶν καὶ ἔδωσαν εἰς αὐτὸν πολλὰ χρυσᾶ νομίσματα, διὰ νὰ ἐξαφανίσῃ τὸν Ἅγιον. Ὁ δὲ Κοὺρτ πασᾶς, ἀφοῦ συνεβουλεύθη μετὰ τοῦ χότζα του, ἀπεφάσισε νὰ θανατώσῃ δι’ αὐτοῦ τὸν ἱερὸν Κοσμᾶν, μὲ τοιοῦτον τρόπον.
Συνήθειαν εἶχεν ὁ Ἅγιος Ἱερομάρτυς Κοσμᾶς, ὅπου καὶ ἂν μετέβαινε διὰ νὰ διδάξῃ, νὰ λαμβάνῃ πρῶτον τὴν ἄδειαν ἀπὸ τὸν Ἀρχιερέα τοῦ τόπου, ἤ ἀπὸ τοὺς ἐπιτροπεύοντας αὐτόν. Συγχρόνως ἔστελλε Χριστιανοὺς νὰ λαμβάνουν τὴν ἄδειαν καὶ ἀπὸ τοὺς ἐξουσιαστὰς τοῦ τόπου· οὕτως ὁ Ἅγιος ἐκήρυττεν ἀνεμποδίστως.
Μεταβάς, ὅθεν, εἰς ἕν χωρίον τῆς Ἀλβανίας, λεγόμενον Κολικόντασι, ἔλαβε τὴν πρέπουσαν ἄδειαν παρὰ τοῦ Ἀρχιερέως τοῦ τόπου. Ἀναζητῶν δὲ καὶ τοὺς ἐξουσιαστάς, ἔμαθεν ὅτι ὁ Κοὺρτ πασᾶς ὥριζε τοὺς τόπους ἐκείνους καὶ ὅτι διέμενεν εἴς τι ἐκεῖ πλησίον χωρίον ὀνομαζόμενον Μπεράτι.
Πληροφορηθεὶς συγχρόνως ὅτι καὶ ὁ χότζας τοῦ αὐτοῦ πασᾶ διέμενεν ἐκεῖ πλησίον ἀπέστειλε Χριστιανόν τινα καὶ ἔλαβε τὴν ἄδειαν καὶ ἐκήρυξε. Πλὴν ὅμως δὲν ἔμενεν εὐχαριστημένος, ἀλλ’ ἠθέλησε νὰ μεταβῇ μόνος του εἰς τὸν χότζαν, ἵνα λάβῃ τὴν συγκατάθεσιν, διὰ τὸ ἀσφαλέστερον.
Οἱ Χριστιανοὶ τότε πρὸς στιγμὴν τὸν ἠμπόδισαν, λέγοντες εἰς τὸν Ἅγιον, ὅτι ποτὲ ἄλλοτε δὲν ἔπραξε τοιοῦτόν τι, νὰ ὑπάγῃ δηλαδὴ εἰς τοὺς Ἀγαρηνοὺς ἐξουσιαστὰς αὐτοπροσώπως, ἵνα τύχῃ τῆς ἀδείας τοῦ κηρύγματος. Ὅμως δὲν ἠδυνήθησαν νὰ τὸν ἐμποδίσουν.
Συμβουλεύων δὲ οὗτος ὁ ἔνθερμος τοῦ Χριστοῦ Μάρτυς νὰ μὴ ἐξετάζουν ἐκεῖνοι περισσότερον, παρέλαβε μεθ’ ἑαυτοῦ τέσσαρας Μοναχοὺς καὶ ἕνα Ἱερέα, ὡς διερμηνέα, καὶ μετέβη εἰς συνάντησιν τοῦ χότζα. Ὁ χότζας τότε ὑπεκρίθη, ὅτι εἶχεν ἔγγραφον διαταγὴν ἀπὸ τὸν Κοὺρτ πασᾶν, ὅστις τὸν ἐξουσιάζει, νὰ ἀποστείλῃ τὸν Ἅγιον εἰς τὸν πασᾶν, διὰ νὰ συνομιλήσουν μεταξύ των.
Εὐθὺς τότε ἐπρόσταξε τοὺς ἀνθρώπους του νὰ μὴ ἀφήσουν αὐτὸν νὰ ἐξέλθῃ τῆς αὐλῆς του, ἕως ὅτου τὸν ἀποστείλῃ εἰς τὸν πασᾶν. Τότε ὁ εὐλογημένος διδάσκαλος τοῦ θείου λόγου ἠννόησεν ὅτι μέλλουν νὰ τὸν θανατώσουν. Ὅθεν ἐδόξασε καὶ ηὐχαρίστησε τὸν Δεσπότην Ἰησοῦν Χριστόν, διότι ἠξίωσεν αὐτὸν νὰ περατώσῃ τὸν δρόμον τοῦ Ἀποστολικοῦ κηρύγματος μὲ μαρτυρικὸν θάνατον.
Κατόπιν, στραφεὶς πρὸς τοὺς Μοναχούς, οἵτινες συνώδευον αὐτόν, εἶπεν ἐκεῖνο τὸ ψαλμικόν. «Διήλθομεν διὰ πυρὸς καὶ ὕδατος καὶ ἐξήγαγεν ἡμᾶς εἰς ἀναψυχήν».
Καθ’ ὅλην δὲ τὴν νύκτα ἐκείνην ἐδοξολόγει τὸν Κύριον ψάλλων, χωρὶς νὰ δείξῃ παντάπασι σημεῖον λύπης διὰ τὴν μέλλουσαν στέρησιν τῆς ζωῆς αὐτοῦ, φαινόμενος μάλιστα χαριέστατος, ὡσὰν νὰ ἡτοιμάζετο νὰ μεταβῇ εἰς χαρμόσυνον καὶ πανηγυρικὴν τελετήν.
Ὅταν δὲ ἐξημέρωσε, παρέλαβον τὸν Ἅγιον ἑπτὰ Ἀγαρηνοὶ δήμιοι, καὶ ἀνεβίβασαν αὐτὸν ἐπὶ ἵππου, ὑποκρινόμενοι, ὅτι θὰ ὁδηγήσουν δῆθεν τοῦτον εἰς τὸν Κοὺρτ πασᾶν. Ἀλλ’ ὡς ἀπεμακρύνθησαν περὶ τὰς δύο ὥρας ἀπόστασιν, ἔφερον αὐτὸν πλησίον ἑνὸς μεγάλου ποταμοῦ καὶ καταβιβάσαντες τὸν Ἅγιον Ἱερομάρτυρα Κοσμᾶν ἐκ τοῦ ἵππου ἀπεκάλυψαν εἰς αὐτὸν τὴν προσταγὴν τοῦ Κοὺρτ πασᾶ, νὰ τὸν θανατώσουν.
Ὁ Ἅγιος τότε ἐδέχθη μετὰ χαρᾶς τὴν τοιαύτην κατ’ αὐτοῦ ἀπόφασιν καὶ κλίνας τὰ γόνατα προσηυχήθη εἰς τὸν Θεόν, εὐχαριστῶν καὶ δοξάζων, διότι διὰ τὴν πρὸς Αὐτὸν ἀγάπην του ἠξιώθη νὰ θυσιάσῃ τὴν ζωήν του, καθὼς ἡ ψυχή του διακαῶς ἐπεθύμει πάντοτε.
Ἔπειτα, ἐγερθείς, ηὐλόγησε σταυροειδῶς τὰ τέσσαρα σημεῖα τοῦ ὁρίζοντος καὶ ηὐχήθη πάντας τοὺς Χριστιανοὺς τοὺς φυλάττοντας τὰς ἐντολάς του. Οἱ δὲ δήμιοι ἔσυραν αὐτὸν πλησίον ἑνὸς δένδρου καὶ ἐπεχείρησαν νὰ δέσουν τὰς χεῖράς του.
Ὁ Ἅγιος ὅμως ἠμπόδισε τοὺς δημίους, εἰπὼν ὅτι δὲν μέλλει νὰ ἀντισταθῇ, ἀλλὰ νὰ κρατῇ ἐσταυρωμένας τὰς χεῖρας, ὡσὰν νὰ ἦσαν δεδεμέναι. Κατόπιν ἔγειρε τὴν ἱερὰν κεφαλήν του ἐπὶ τοῦ δένδρου καὶ οὕτως οἱ βάρβαροι ἔδεσαν τὸν λαιμὸν αὐτοῦ μὲ σχοινίον. Εὐθὺς δὲ ὡς ἔσφιξαν τοῦτο, τὸ θεῖον αὐτοῦ πνεῦμα ἀνῆλθε πρὸς τοὺς οὐρανούς.
Οὕτως ὁ τρισμακάριος Κοσμᾶς, ὁ κοινωφελέστατος ἐκεῖνος ἀνὴρ καὶ τοῦ κόσμου κόσμος ὁ εὐκοσμότατος, ἠξιώθη νὰ λάβῃ διπλοῦς τοὺς στεφάνους τῆς ἀθανασίας παρὰ Κυρίου. Καὶ ὡς Ἰσαπόστολος καὶ ὡς Ἱερομάρτυς εἰς ἡλικίαν ἑξήκοντα πέντε ἐτῶν.
Γυμνώσαντες δὲ οἱ δήμιοι τὸ ἅγιον αὐτοῦ λείψανον, ἔσυραν τοῦτο πρὸς τὸν ποταμὸν καὶ ἀφοῦ ἔδεσαν μίαν βαρεῖαν πέτραν εἰς τὸν λαιμὸν ἔρριψαν ἐντὸς τοῦ ὕδατος. Οἱ δὲ Χριστιανοί, μαθόντες ταῦτα, ἔτρεξαν εὐθὺς διὰ νὰ ἀνασύρουν ἀπὸ τὸν ποταμὸν τὸ ἅγιον λείψανον.
Ἀλλ’ ἂν καὶ ἠρεύνησαν μὲ δίκτυα καὶ μὲ ἂλλους τρόπους, δὲν ἠδυνήθησαν νὰ ἀνεύρουν τοῦτο. Πλὴν ὅμως, μετὰ τρεῖς ἡμέρας, Ἱερεύς τις εὐλαβής, παπᾶ - Μᾶρκος ὀνομαζόμενος, ἐφημέριος τοῦ Μοναστηρίου τῆς Ὑπεραγίας Θεοτόκου τῶν Εἰσοδίων τοῦ ὀνομαζομένου τῆς Ἀρδευούσης, κειμένου πλησίον τοῦ χωρίου Κολικόντασι, εἰσελθὼν εἰς λέμβον καὶ ποιήσας τὸ σημεῖον τοῦ σταυροῦ, ἔπλεεν εἰς τὸν ποταμόν, ἐρευνῶν.
Καὶ μετ’,ὀλίγον, ὢ τοῦ θαύματος! εἶδε τὸ ἅγιον λείψανον, τὸ ὁποῖον ἔπλεεν ἐπάνω εἰς τὰ ὕδατα, ὄρθιον, ὡσὰν νὰ ἦτο ζωντανόν. Ὅθεν ἔσπευσεν ἐν τῷ ἅμῃ, ἐνηγκαλίσθη τοῦτο καὶ τὸ ἀνέσυρεν. Εὐθὺς δὲ ὡς ἀνεσήκωσε τοῦτο, αἷμα πολὺ ἔρρευσεν ἀπὸ τὸ μελίρρυτον στόμα τοῦ Ἁγίου ἐντὸς τοῦ ποταμοῦ, ἐνδύσας δὲ τὸ σεπτὸν αὐτοῦ λείψανον μὲ τὸ ράσον του, μετέφερεν αὐτὸ εὐλαβῶς εἰς τὸ ὡς ἄνω Μοναστήριον τῆς Θεοτόκου καὶ ἐνεταφίασεν ἐντίμως ὄπισθεν τοῦ Ἁγίου Βήματος.
Μετὰ δὲ τὴν τελευτὴν τοῦ Ἁγίου τούτου Νέου Ἱερομάρτυρος ταῦτα τὰ θαυμάσια ἠκολούθησαν. Ὁ Κοὺρτ πασᾶς μετενόησε βαθέως, διότι ἐξηπατήθη καὶ δι’ ἓν μάταιον κέρδος ἐθανάτωσε τὸν ἀθῷον τοῦτον καὶ εἰρηνικὸν ἄνθρωπον.
Ὃθεν διεμήνυσεν εἰς τὸν χότζαν του νὰ ἐλευθερώσῃ τοὺς Μοναχούς, οἵτινες εἶχον συνοδεύσει τὸν Ἅγιον, τοὺς ὁποίους ἐκράτει πρὸς φύλαξιν, καὶ νὰ μεταβοῦν οὗτοι καὶ νὰ διαμένουν εἰς τό, ὡς ἐλέχθη, Μοναστήριον τῆς Θεοτόκου.
Οὗτοι, πράγματι, μεταβάντες ἐκεῖ, εὗρον ἐνταφιασμένον τὸ ἅγιον λείψανον καὶ ἵνα λάβουν μεγαλυτέραν τὴν ἐντύπωσιν ἐκ τοῦ μαρτυρίου αὐτοῦ, ἐξέθαψαν τοῦτο, ὁμοῦ μετ’ ἄλλων Ἱερέων καὶ Χριστιανῶν.
Καὶ τότε εἶδον τοῦτο τὸ θαυμάσιον. Ἂν καὶ τὸ ἅγιον λείψανον εὑρίσκετο ἐπὶ τρεῖς ἡμέρας ἐντὸς τῶν ὑδάτων τοῦ ποταμοῦ, καθὼς ὁ Ἰωνᾶς ἐντὸς τῆς κοιλίας τοῦ κήτους, ὅμως οὐδεμίαν ἀλλοίωσιν ἢ δυσοσμίαν εἶχεν, ἀλλ’ εὐωδίαζεν ὁλόκληρον καὶ ἐφαίνετο ὡσὰν νὰ ἐκοιμᾶτο. Καὶ ἀφοῦ ἠσπάσθησαν τοῦτο μὲ βαθεῖαν εὐλάβειαν, τὸ ἐνεταφίασαν πάλιν.
Ἐκείνην δὲ τὴν στιγμὴν ἔτυχε νὰ εὑρίσκεται ἐκεῖ δαιμονιζομένη τις γυνή, ἥτις ἀπὸ τόπους μακρινοὺς ἠκολούθει τὸν Ἅγιον ζῶντα, ποθοῦσα τὴν θεραπείαν της. Εὐθὺς δὲ ὡς εἶδεν ἀνοιγόμενον τὸν τάφον τοῦ Ἁγίου ἐταράχθη σφόδρα ἀπὸ τὸ δαιμόνιον, μετ’ ὀλίγον δὲ ἰατρεύθη τελείως, δοξάζουσα τὸν Θεὸν καὶ τὸν Ἅγιον.
Ἀγαρηνός τις, ἐξ ἐκείνων οἵτινες ἐθανάτωσαν τὸν Ἅγιον, ἔλαβε τὸ ἐπανωκαλύμμαυχον αὐτοῦ καὶ ἐπιστρέψας εἰς τὸν χότζαν ἐτοποθέτησε τοῦτο ἐπὶ τῆς κεφαλῆς του, περιγελῶν τὸν Ἅγιον. Εὐθὺς δέ, δαιμονισθείς, ἀπέρριψε τὰ ἐνδύματά του καὶ ἔτρεχε γυμνός, φωνάζων ὅτι αὐτὸς ἐθανάτωσε τὸν ἀσκήτήν. Τοῦτο μαθὼν ὁ πασᾶς ἐπρόσταξε καὶ τὸν ἔκλεισαν εἰς τὴν φυλακήν, ὅπου κακὴν κακῶς ἐτελεύτησεν.
Ἀφοῦ ὁ Ἅγιος ἔκαμε τὴν τελευταίαν αὐτοῦ διδασκαλίαν εἰς τὸ ὡς ἄνω χωρίον Κολικόντασι, ἀφῆκεν ἐκεῖ, κατὰ τὴν συνήθειάν του, ἕνα Σταυρὸν ἑστημένον εἰς τὴν γῆν. Καὶ μετὰ τὴν τελευτὴν αὐτοῦ, οἱ Χριστιανοὶ ἔβλεπον καθ’ ἑκάστην νύκτα φῶς οὐράνιον, τὸ ὁποῖον ἔλαμπεν ἄνωθεν τοῦ Σταυροῦ.
Ὅθεν, κατὰ τὴν ἡμέραν τῆς ἑορτῆς τῆς Ὑψώσεως τοῦ Τιμίου Σταυροῦ, μετέβησαν οἱ Ἱερεῖς μετὰ τοῦ πλήθους τῶν Χριστιανῶν καὶ παρέλαβον τὸν Σταυρὸν ἐκεῖνον, τὸν ὁποῖον λιτανεύσαντες μετ’ εὐλαβείας μετέφεραν καὶ ἔστησαν ὄπισθεν τοῦ ἁγίου Βήματος τῆς Ἐκκλησίας τοῦ Μοναστηρίου, πλησίον τοῦ τάφου τοῦ Ἁγίου εἰς παντοτεινὴν ἐνθύμησιν τοῦ θαύματος.
Ὅταν δὲ οἱ μαθηταὶ αὐτοῦ ἔλαβον τὴν πλήρη ἐλευθερίαν ἀπὸ τὸν πασᾶν, ἔκαμαν ἀνακομιδὴν τοῦ ἱεροῦ λειψάνου τοῦ Ἁγίου καί τινες ἐξ αὐτῶν παρέλαβον μέρη τούτου καὶ διεσκορπίσθησαν εἰς διαφόρους τόπους.
Πολλοὶ τότε ἀσθενεῖς ἐκ τῶν τόπων αὐτῶν ἔλαβον τὴν ἴασιν τῶν ἀσθενειῶν των διὰ τῶν ἁγίων ἐκείνων λειψάνων. Δύο δὲ μαθηταὶ τοῦ Ἁγίου μεταβάντες εἰς τὴν νῆσον τῆς Ναξίας, ἵνα ἀναγγείλουν τὰ τοῦ μαρτυρίου αὐτοῦ εἰς τὸν ἐκεῖ σχολάρχην ἱεροδιδάσκαλον Χρύσανθον, τὸν αὐτάδελφον τοῦ Ἁγίου, ἔτυχε νὰ ἔχουν μεθ’ ἑαυτῶν ὀλίγας τρίχας ἀπὸ τὸ γένειον τοῦ Ἁγίου.
Τὰς ὁποίας μετ’ εὐλαβείας λαβοῦσα γυνή τις ἐκ τοῦ ὀνομαζομένου Νεοχωρίου, καὶ ἥτις ὑπέφερεν ἀπὸ βαρυτάτην θανατηφόρον ἀσθένειαν, ὤ τοῦ θαύματος! εὐθὺς ᾐσθάνθη παράδοξον δύναμιν καὶ μετ’ ὀλίγον ἐπανῆλθε καὶ πάλιν τελείως ἡ ὑγεία της.
Ἀλλὰ καὶ πολλαὶ στεῖραι γυναῖκες λαμβάνουσαι ἐπὶ τεσσαράκοντα ἡμέρας χῶμα ἀπὸ τὸν τάφον τοῦ Ἁγίου μετ’ εὐλαβείας καὶ πίστεως ἐπιτυγχάνουν τῆς παρακλήσεως τοῦ νὰ γεννοῦν τέκνα, μὲ τὴν χάριν τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ καὶ διὰ πρεσβειῶν τοῦ Ἁγίου του Ἱερομάρτυρος καὶ Ἰσαποστόλου Κοσμᾶ, οὗ ταῖς πρεσβείαις ἀξιωθείημεν τῆς Βασιλείας τῶν οὐρανῶν. Ἀμήν.