Περὶ ταπεινοφροσύνης
1. Ὤφειλεν ἄνθρωπος
ἐν τῇ παρὰ Θεῷ δόξῃ μεμενηκέναι,
καὶ εἶχεν ἂν ὕψος οὐκ ἐπίπλαστον,
ἀλλ' ἀληθινόν·
δυνάμει Θεοῦ μεγαλυνόμενος,
σοφίᾳ θείᾳ φαιδρυνόμενος,
αἰωνίᾳ ζωῇ καὶ τοῖς ἀγαθοῖς εὐφραινόμενος.
Ἐπειδὴ δὲ
τὴν τῆς θείας δόξης ἐπιθυμίαν μετέθηκε
καὶ μείζονα προσδοκήσας
καὶ σπεύσας ὅπερ οὐκ ἠδύνατο λαβεῖν,
ἀπώλεσεν ὅπερ ἔχειν ἠδύνατο·
μεγίστη σωτηρία αὐτῷ
καὶ τῆς νόσου θεραπεία
καὶ πρὸς τὸ ἐξ ἀρχῆς ἐπάνοδος,
ἀτυφία,
καὶ τὸ μὴ φαντάζεσθαι
δόξης τινὸς περιβολὴν δι' ἑαυτοῦ,
ἀλλὰ ζητεῖν παρὰ Θεοῦ.
Οὕτω γὰρ διορθώσει τὸ πταῖσμα,
οὕτως ἰάσεται τὸ νόσημα,
οὕτως ἀναδραμεῖται πρὸς τὴν ἱεράν,
ἣν κατέλιπεν,
ἐντολήν.
Ἀλλ' ὁ καταβαλὼν
ἐλπίδι δόξης ψευδοῦς
τὸν ἄνθρωπον
διάβολος
οὐ παύεται
τοῖς αὐτοῖς ἐρεθίσμασιν ἐκκαλούμενος
καὶ μυρία μηχανήματα
πρὸς τοῦτο ἐξευρίσκων·
μέγα μὲν ἐπιδεικνὺς αὐτῷ,
χρημάτων περιβολήν,
ἵνα ἐπὶ τούτῳ μεγαλύνηται
καὶ περὶ τοῦτο σπουδάζῃ,
ὅπερ ἐστὶν οὐδὲν μὲν εἰς δόξαν,
μέγα δὲ εἰς κίνδυνον.
Χρημάτων γὰρ πορισμός,
πλεονεξίας μὲν ὑπόθεσις,
κτῆσις δέ,
οὐδὲν εἰς εὐδοξίαν,
ἀλλὰ μάτην τυφλοῖ,
διακενῆς ἐπαίρει,
φλεγμονῇ τινι παραπλήσιον πάθος
ἐργάζεται περὶ τὴν ψυχήν.
Οὐ γὰρ ὑγιὴς ὄγκος,
οὐδὲ ὠφέλιμος,
ὁ τῶν φλεγμαινόντων σωμάτων,
ἀλλὰ νοσώδης,
ἐπιβλαβής,
ἀρχὴ κινδύνου
καὶ πρόφασις ἀπωλείας.
Τοιοῦτο καὶ περὶ ψυχὴν ὑπερηφανία.
Καὶ γὰρ οὐ μόνον ἐπὶ χρήμασιν ἔπαρσις γίνεται,
οὐδὲ μόνον
ταῖς ἀπὸ τῶν χρημάτων κομπώδεσι διαίταις τε καὶ περιβολαῖς
ἐπαίρονται ἄνθρωποι·
πολυτελεῖς ὑπὲρ τὴν χρείαν παρατιθέμενοι τραπέζας τρυφηλάς,
οὐκ ἀναγκαίας περιβαλλόμενοι τὰς ἐσθῆτας,
οἴκων μεγέθη κατασκευάζοντες
καὶ κάλλει ποικίλλοντες,
οἰκετῶν ἀκολούθων πλήθη,
καὶ κολάκων ἀναριθμήτων ἐξηρτημένοι συστήματα,
ἀλλὰ καὶ χειροτονητοῖς ἀξιώμασιν
ὑπὲρ φύσιν ὑψοῦνται.
Εἰ δῆμος ἀξίωμα δῷ,
εἴ τινος προεδρίας ἀξιώσειε
καὶ τὸ τῆς ὑπεροχῆς ἀξίωμα ψηφίσαιτο αὐτῷ,
καὶ ἐνταῦθα δή,
καθάπερ ὑπερβάλλοντες τὴν ἀνθρώπειον φύσιν,
μόνον τὴν οὐκ ἐπὶ νεφελῶν ἱδρῦσθαι νομίζουσι,
πάτημα τοὺς ὑποκειμένους ἀνθρώπους ἡγούμενοι
καὶ κατὰ τῶν τὴν ἀξίαν δεδωκότων αὐτοῖς ἐπαιρόμενοι
καὶ δι' ὧν εἶναι δοκοῦσί τινες,
κατὰ τούτων ἀλαζονευόμενοι·
πρᾶγμα πλῆρες ἀνοίας ὑπομένοντες,
ὀνείρου σαθροτέραν ἔχοντες δόξαν,
καὶ ματαιοτέραν φασμάτων νυκτερινῶν
περιβεβλημένοι λαμπρότητα,
νεύματι δήμου συνισταμένην
καὶ νεύματι διαλυομένην.
Οἷος ἦν ὁ παράφρων ἐκεῖνος,
ὁ τοῦ Σολομῶντος υἱός,
ὁ νέος τὴν ἡλικίαν
καὶ τὰς φρένας νεώτερος,
ὁ τῷ δήμῳ ζητοῦντι πραοτέραν ἡγεμονίαν
ἀπειλήσας χαλεπωτέραν
καὶ διὰ τῆς ἀπειλῆς ἀπολέσας τὴν βασιλείαν,
δι' ἧς προσεδόκησε βασιλικώτερος ὀφθήσεσθαι,
διὰ ταύτης καθαιρεθεὶς ἧς εἶχεν ἀξίας.
Θρασύνει δὲ ἄνθρωπον
καὶ χειρῶν δύναμις
καὶ τάχος ποδῶν
καὶ σώματος εὐμορφία,
νόσων παραναλώματα
καὶ χρόνου δαπανήματά·
καὶ οὐκ αἰσθάνεται ὅτι
«Πᾶσα σὰρξ χόρτος,
καὶ πᾶσα δόξα ἀνθρώπου,
ὡς ἄνθος χόρτου.
Ἐξηράνθη ὁ χόρτος,
καὶ τὸ ἄνθος ἐξέπεσε».
Τοιαῦται γιγάντων
ἐπὶ δυνάμει ἀλαζονεῖαι,
καὶ Γολιὰθ ἀνοήτου
φρόνημα θεομάχον,
καὶ ὁ κάλλει μέγα φρονῶν Ἀδωνίας,
καὶ μεγέθει κόμης ἐπαιρόμενος Ἀβεσσαλώμ.
2. Ὃ δὲ δοκεῖ
τῶν ἄλλων τῶν ὑπαρχόντων ἀνθρώποις καλῶν
μέγιστον εἶναι καὶ βεβαιότερον,
ἡ σοφία καὶ ἡ φρόνησις,
καὶ τοῦτο ματαίαν ἔχει τὴν ἔπαρσιν
καὶ ὕψος οὐκ ἀληθὲς παρασκευάζει,
τῆς παρὰ Θεοῦ σοφίας ἀπούσης,
εἰς οὐδὲν τούτων λογιζομένων.
Διαπίπτει μὲν γὰρ
αὐτῷ τῷ διαβόλῳ
τὸ κατὰ τοῦ ἀνθρώπου σόφισμα,
καὶ καθ' ἑαυτοῦ τεχνάσας ἔλαθεν
ὃ κατὰ τοῦ ἀνθρώπου μεμηχάνηται,
οὐδὲν τοσοῦτον ἐκεῖνον ζημιώσας,
ὃν ἤλπισεν ἀπαλλοτριώσειν Θεοῦ
καὶ ζωῆς αἰωνίου,
ὅσον ἑαυτὸν προδούς,
ἀποστάτης Θεοῦ γεγονὼς
καὶ θανάτῳ καταδικασθεὶς αἰωνίῳ.
Καὶ τὴν κατὰ τοῦ Κυρίου στήσας παγίδα,
διὰ ταύτης ἑάλω,
σταυρωθεὶς
ἐν ᾧ σταυρώσειν προσεδόκησε,
καὶ ἀποθανὼν
ἐν ᾧ τὸν Κύριον ἤλπισεν ἀναιρήσειν θανάτῳ.
Εἰ δὲ ὁ τοῦ κόσμου ἄρχων,
ὁ πρῶτος καὶ μέγιστος
καὶ ἀόρατος τῆς κοσμικῆς σοφίας σοφιστής,
ἁλίσκεται τοῖς ἑαυτοῦ σοφίσμασιν,
εἰς τὴν ἐσχάτην περιιστάμενος ἀφροσύνην,
πολλῷ μᾶλλον οἱ ἐκείνου μαθηταὶ καὶ ζηλωταί,
κἂν μυρία σοφίσωνται,
«Φάσκοντες εἶναι σοφοί,
ἐμωράνθησαν».
Κατασοφίζεται φαραὼ
ἐπ' ὀλέθρῳ Ἰσραήλ,
ἀλλ' ἔλαθεν ὁ κατασοφισμὸς αὐτῷ διαλυθείς,
ὅθεν οὐ προσεδόκησε.
Καὶ βρέφος ἐκτεθὲν
διὰ τὸ πρόσταγμα αὐτοῦ
εἰς θάνατον,
λανθάνει τρεφόμενον
ἐπὶ τῆς οἰκίας τῆς βασιλικῆς,
καὶ καθαιροῦν τὴν ἐκείνου δύναμιν
καὶ τὴν τοῦ παντὸς ἔθνους,
καὶ τὸν Ἰσραὴλ ἐξάγον εἰς σωτηρίαν.
Ὁ δὲ ἀνδροφόνος Ἀβιμέλεχ,
ὁ τοῦ Γεδεὼν νόθος υἱός,
ὁ τοὺς ἑβδομήκοντα παῖδας τοὺς γνησίους ἀποκτείνας
καὶ σοφὸν τοῦτο νομίσας ἐξευρηκέναι
πρὸς τὸ βεβαίως τὴν βασιλείαν κατασχεῖν,
συντρίβει μὲν
τοὺς συνεργοὺς αὐτῷ τοῦ φόνου γενομένους,
συντρίβεται δὲ ὑπ' αὐτῶν·
καὶ τέλος ἀπόλλυται χειρὶ γυναικὸς
καὶ λίθου βολῇ.
Καὶ ἐσοφίσαντο πάντες Ἰουδαῖοι
κατὰ τοῦ Κυρίου
βούλευμα ὀλέθριον,
ἑαυτοῖς λέγοντες,
«Ἐὰν ἀφῶμεν οὕτως,
πάντες πιστεύσουσιν εἰς αὐτόν,
καὶ ἐλεύσονται οἱ Ρωμαῖοι
καὶ ἀροῦσιν ἡμῶν τὸν τόπον
καὶ τὸ ἔθνος».
Ἐκ τούτου τοῦ βουλεύματος
ἐπὶ τὴν χριστοκτονίαν ἐλθόντες,
ὡς τὸ ἔθνος αὐτοὶ καὶ τὴν χώραν διασώσοντες,
ἀπολώλασι δι' ὧν ἐβουλεύσαντο
καὶ ἐκ τῆς χώρας ἀνάστατοι
καὶ τῶν νόμων ἀλλότριοι
καὶ τῆς λατρείας γεγενημένοι.
Καὶ ὅλως ἐν μυρίοις
ἄν τις καταμάθοι παραδείγμασι
σαθρὸν τὸ τῆς ἀνθρωπίνης σοφίας πλεονέκτημα,
μικρόν τε καὶ ταπεινὸν μᾶλλον,
ἢ μέγα καὶ ὑψηλόν.
3. Ὥστε οὐδεὶς εὖ φρονῶν,
οὔτε ἐπὶ τῇ σοφίᾳ τῇ ἑαυτοῦ μέγα φρονήσει,
οὔτε ἐπὶ τοῖς ἄλλοις τοῖς προειρημένοις,
ἀλλὰ πεισθήσεται τῇ καλλίστῃ παραινέσει
τῆς μακαρίας Ἄννης καὶ τοῦ προφήτου Ἱερεμίου·
«Μὴ καυχάσθω ὁ σοφὸς
ἒν τῇ σοφίᾳ αὐτοῦ,
καὶ μὴ καυχάσθω ὁ ἰσχυρὸς
ἐν τῇ ἰσχύι αὐτοῦ,
καὶ μὴ καυχάσθω ὁ πλούσιος
ἑν τῷ πλούτῳ αὐτοῦ».
Ἀλλὰ τί τὸ καύχημα τὸ ἀληθές;
καὶ ἐν τίνι μέγας ὁ ἄνθρωπος;
«Ἐν τούτῳ, φησί, καυχάσθω ὁ καυχώμενος,
ἐν τῷ συνιεῖν καὶ γινώσκειν ὅτι ἐγὼ Κύριος».
Τοῦτο ὕψος ἀνθρώπου,
τοῦτο δόξα καὶ μεγαλειότης·
ἀληθῶς γνῶναι τὸ μέγα
καὶ τούτῳ προσφύεσθαι
καὶ δόξαν τὴν παρὰ τοῦ Κυρίου τῆς δόξης ἐπιζητεῖν.
Λέγει δὲ ὁ ἀπόστολος,
«Ὁ καυχώμενος
ἐν Κυρίῳ καυχάσθω»,
λέγων, ὅτι
«Χριστὸς ἡμῖν ἐγενήθη σοφία ἀπὸ Θεοῦ,
δικαιοσύνη τε
καὶ ἁγιασμὸς
καὶ ἀπολύτρωσις»,
ἵνα καθὼς γέγραπται,
«Ὁ καυχώμενος
ἐν Κυρίῳ καυχάσθω».
Αὕτη γὰρ δὴ ἡ τελεία
καὶ ὁλόκληρος καύχησις ἐν Θεῷ,
ὅτε μήτε ἐπὶ δικαιοσύνῃ
τις ἐπαίρεται τῇ ἑαυτοῦ,
ἀλλ' ἔγνω μὲν
ἐνδεῆ ὄντα ἑαυτὸν
δικαιοσύνης ἀληθοῦς,
πίστει δὲ μόνῃ τῇ εἰς Χριστὸν
δεδικαιωμένον.
Καὶ καυχᾶται Παῦλος
ἐπὶ τῷ καταφρονῆσαι
τῆς ἑαυτοῦ δικαιοσύνης,
ζητεῖν δὲ τὴν διὰ Χριστοῦ,
τὴν ἐκ Θεοῦ δικαιοσύνην ἐπὶ τῇ πίστει,
«Τοῦ γνῶναι αὐτὸν
καὶ τὴν δύναμιν τῆς ἀναστάσεως αὐτοῦ,
καὶ τὴν κοινωνίαν τῶν παθημάτων αὐτοῦ,
συμμορφούμενος τῷ θανάτῳ αὐτοῦ,
εἴ πως καταντήσει
εἰς τὴν ἐξανάστασιν τὴν ἐκ νεκρῶν».
Ἐνταῦθα πέπτωκε
πᾶν ὕψος ὑπερηφανίας.
Οὐδὲν ὑπολέλειπταί σοι
πρὸς ἀλαζονείαν,
ὦ ἄνθρωπε,
ᾧ τὸ καύχημα καὶ ἡ ἐλπὶς
ἐν τῷ νεκρῶσαι μὲν πάντα τὰ σεαυτοῦ,
ζητῆσαι δὲ τὴν ἐν Χριστῷ ζωὴν τὴν μέλλουσαν,
ἧς ἀπαρχὰς ἔχοντες,
ἤδη ἐν τούτοις ἐσμέν,
τὸ ὅλον ἐν χάριτι ζῶντες
καὶ δωρεᾷ Θεοῦ.
Καὶ Θεὸς μέν ἐστιν,
«Ὁ ἐνεργῶν ἐν ἡμῖν
καὶ τὸ θέλειν
καὶ τὸ ἐνεργεῖν
ὑπὲρ τῆς εὐδοκίας»,
Θεὸς δὲ
τὴν ἑαυτοῦ σοφίαν
τὴν προωρισμένην
εἰς δόξαν ἡμῶν
ἀποκαλύπτει διὰ τοῦ ἰδίου Πνεύματος,
Θεὸς δὲ τὴν ἐν πόνοις δίδωσι δύναμιν.
«Περισσότερον πάντων ἐκοπίασα»,
φησὶ Παῦλος,
«οὐκ ἐγὼ δέ,
ἀλλ' ἡ χάρις τοῦ Θεοῦ
ἡ σὺν ἐμοί».
Θεὸς δὲ ἐξαιρεῖται κινδύνων
παρὰ πᾶσαν ἀνθρωπίνην ἐλπίδα.
«Αὐτοί, φησίν,
ἐν ἑαυτοῖς
τὸ ἀπόκριμα τοῦ θανάτου
ἐσχήκαμεν,
ἵνα μὴ πεποιθότες ὦμεν
ἐφ' ἑαυτοῖς,
ἀλλ' ἐπὶ τῷ Θεῷ
τῷ ἐγείροντι τοὺς νεκρούς·
ὃς ἐκ τηλικούτου θανάτου
ἐρρύσατο ἡμᾶς
καὶ ῥύεται,
εἰς ὃν ἠλπίκαμεν
ὅτι καὶ ἔτι ῥύσεται».
4. Τί οὖν ἐπαίρεις,
εἰπέ μοι,
σαυτὸν ὡς ἐπὶ καλοῖς ἰδίοις,
ἀντὶ τοῦ χάριν ἐπὶ τοῖς δώροις
ὁμολογεῖν τῷ δεδωκότι;
«Τί γὰρ ἔχεις,
ὃ οὐκ ἔλαβες;
Εἰ δὲ καὶ ἔλαβες,
τί καυχᾶσαι
ὡς μὴ λαβών;»
Οὐ σὺ Θεὸν ἔγνως
διὰ δικαιοσύνης,
ἀλλὰ Θεός σε διὰ χρηστότητα ἔγνω·
«Γνόντες, φησί, Θεόν,
μᾶλλον δὲ γνωσθέντες ὑπὸ Θεοῦ».
Οὐ σὺ Χριστὸν κατείληφας
διὰ τῆς ἀρετῆς,
ἀλλὰ Χριστός σε
διὰ τῆς παρουσίας
κατείληφε.
«Διώκω, φησίν,
εἰ καὶ καταλάβω,
ἐφ' ᾧ καὶ κατελήφθην ὑπὸ Χριστοῦ».
«Οὐχ ὑμεῖς με ἐξελέξασθε,
φησὶν ὁ Κύριος,
ἀλλ' ἐγὼ ἐξελεξάμην ὑμᾶς».
Ἀλλ' ὅτι τετίμησαι,
μέγα φρονεῖς,
καὶ τὸν ἔλεον
πρόφασιν
ὑπερηφανίας
λαμβάνεις;
Καὶ τότε γνῷς
σεαυτὸν
ὅστις εἶ,
ὡς Ἀδὰμ
ἐκβληθεὶς
ἐκ τοῦ παραδείσου,
ὡς Σαοὺλ
καταλειφθεὶς
ὑπὸ Πνεύματος Θεοῦ,
ὡς Ἰσραὴλ
τῆς ἁγίας ῥίζης
ἀποτμηθείς.
«Τῇ πίστει,
φησίν,
ἕστηκας·
μὴ ὑψηλοφρόνει,
ἀλλὰ φοβοῦ».
Κρίσις ἕπεται χάριτι,
καὶ ὅπως ἐχρήσω
τοῖς χαρισθεῖσιν,
ὁ κριτὴς ἐξετάσει.
Εἰ δὲ μηδὲ τοῦτο αὐτὸ συνίης,
ὅτι χάριτος τετύχηκας,
ἀλλ' ἴδιον ποιῇ κατόρθωμα τὴν χάριν,
ὑπερβολῇ τῆς ἀναισθησίας,
οὐκ εἶ
τοῦ μακαρίου τιμιώτερος
ἀποστόλου Πέτρου.
Οὐδὲ γὰρ ἀγάπῃ
τῇ πρὸς τὸν Κύριον
ὑπερβαλέσθαι δυνήσῃ
τὸν οὕτω σφοδρῶς ἀγαπῶντα,
ὡς καὶ ὑπεραποθνήσκειν ἐθέλειν.
Ἀλλ' ὅτι μεγαλοφρονέστερον ἐφθέγξατο λέγων·
«Εἰ καὶ πάντες σκανδαλισθήσονται ἐν σοί,
ἀλλ' ἐγὼ οὐδέποτε σκανδαλισθήσομαι»,
παρεδόθη τῇ ἀνθρωπίνῃ δειλίᾳ,
καὶ πέπτωκεν εἰς ἄρνησιν,
σωφρονιζόμενος τῷ σφάλματι πρὸς εὐλάβειαν
καὶ διδασκόμενος φείδεσθαι τῶν ἀσθενούντων,
τῷ καὶ τὴν ἑαυτοῦ καταμαθεῖν ἀσθένειαν
καὶ γνῶναι σαφῶς ὅτι,
καθάπερ ἐν τῷ πελάγει καταποντιζόμενος,
ἐκουφίσθην τῇ τοῦ Χριστοῦ δεξιᾷ,
οὕτως ἐν τῷ κλύδωνι τοῦ σκανδαλισμοῦ
κινδυνεύσας ἀπολέσθαι δι' ἀπιστίας,
ἐφυλάχθη δυνάμει Χριστοῦ,
ὃς καὶ προεῖπεν αὐτῷ τὸ συμβησόμενον λέγων·
«Σίμων, Σίμων,
ἰδοὺ ὁ σατανᾶς ἐξῃτήσατο τοῦ σινιάσαι ὑμᾶς
ὡς τὸν σῖτον.
Κἀγὼ ἐδεήθην περὶ σοῦ,
ἵνα μὴ ἐκλείπῃ ἡ πίστις σου,
καὶ σύ ποτε ἐπιστρέψας,
στήριξον τοὺς ἀδελφούς σου».
Καὶ Πέτρος μὲν οὕτως ἐλεγχθείς,
δικαίως ἐβοηθεῖτο,
πρὸς ἀπόθεσιν ἀλαζονείας
καὶ φειδὼ τῶν ἀσθενούντων ἐκπαιδευόμενος·
ὁ δὲ φαρισαῖος ἐκεῖνος,
ὁ βαρὺς καὶ καθ' ὑπερβολὴν ὑπερήφανος,
ὁ μὴ μόνον ἐφ' ἑαυτῷ θρασυνόμενος,
ἀλλὰ καὶ τὸν τελώνην ἐπὶ Θεοῦ διασύρων,
ἀπώλεσε τῆς δικαιοσύνης τὸ καύχημα,
διὰ τὸ τῆς ὑπερηφανίας ἔγκλημα.
Καὶ κατῆλθεν ὁ τελώνης
δεδικαιωμένος ὑπὲρ αὐτόν,
ὅτι τὸν ἅγιον ἐδόξαζε Θεόν,
καὶ οὐδὲ ἀναβλέπειν ἐτόλμα,
ἀλλ' ἱλασμὸν ἐζήτει μόνον,
κατήγορος ὢν ἑαυτοῦ
καὶ τῷ σχήματι
καὶ τῇ κατὰ στήθους πληγῇ
καὶ τῷ ζητεῖν οὐδὲν ἄλλο
πλὴν ἱλασμόν.
Ὅρα δὴ οὖν
καὶ φυλάττου τὸ παράδειγμα
τῆς χαλεπῆς δι' ὑπερηφανίαν ζημίας.
Ἐζημιώθη τὴν δικαιοσύνην
ὑπερηφανευσάμενος,
ἀπώλεσε τὸν μισθὸν
θρασυνόμενος,
ἠλαττώθη τοῦ ταπεινοῦ καὶ ἁμαρτωλοῦ,
μεγαλύνας ἑαυτὸν ὑπὲρ ἐκεῖνον,
καὶ οὐκ ἀναμείνας τὴν παρὰ Θεοῦ κρίσιν,
ἀλλὰ τὴν παρ' αὐτοῦ ἐξενεγκών.
Σὺ δὲ κατ' οὐδενὸς ἐπαρθήσῃ ποτέ,
οὐδὲ κατὰ τῶν ἄγαν ἁμαρτωλῶν.
Ῥύεται πολλάκις ἡ ταπεινοφροσύνη
τὸν ἡμαρτηκότα πολλὰ καὶ μεγάλα.
Μὴ οὖν σεαυτὸν δικαιώσῃς
ὑπὲρ ἕτερον,
μήποτε δικαιωθεὶς τῇ σεαυτοῦ ψήφῳ,
τῇ τοῦ Θεοῦ κατακριθῇς.
«Οὐκ ἀνακρίνω, φησίν, ἐμαυτόν», ὁ Παῦλος.
«Οὐδὲν γὰρ ἐμαυτῷ σύνοιδα,
ἀλλ' οὐκ ἐν τούτῳ δεδικαίωμαι.
Ὁ δὲ ἀνακρίνων με Κύριός ἐστιν».
5. Οἴει τί κατορθοῦν ἀγαθόν;
Εὐχαρίστει τῷ Θεῷ,
μὴ κατὰ τοῦ πλησίον ἐπαίρου.
«Τὸ ἔργον ἑαυτοῦ, φησί,
δοκιμαζέτω ἕκαστος
καὶ τότε εἰς ἑαυτὸν μόνον τὸ καύχημα ἕξει,
καὶ οὐκ εἰς τὸν ἕτερον».
Τί γὰρ ὤνησας τὸν πλησίον
ὅτι πίστιν ὡμολόγησας,
ἢ φυγὴν ὑπέμεινας
διὰ ὄνομα Χριστοῦ,
ἢ τοῖς νηστείας ἐνεκαρτέρησας πόνοις;
Οὐχ ἑτέρου τὸ κέρδος,
ἀλλὰ σόν.
Φοβήθητι
τῆς τοῦ διαβόλου πτώσεως
τὴν ὁμοίωσιν,
ὃς ἐπαρθεὶς
κατὰ τοῦ ἀνθρώπου
πέπτωκεν ὑπ' ἀνθρώπου,
καὶ παραδέδοται
πάτημα
τῷ πεπατημένῳ.
Τοιαύτη καὶ τῶν Ἰσραηλιτῶν ἡ πτῶσις.
Ἐπαιρόμενοι γὰρ
κατὰ τῶν ἐθνῶν,
ὡς ἀκαθάρτων,
ἀκάθαρτοι γεγόνασιν ἀληθῶς,
τὰ δὲ ἔθνη κεκάθαρται.
Καὶ τῶν μὲν ἡ δικαιοσύνη γέγονεν
«ὡς ράκος ἀποκαθημένης»,
τῶν δὲ ἐθνῶν
ἡ ἀνομία καὶ ἡ ἀσέβεια
διὰ πίστεως ἐξήλειπται.
Καθόλου μέμνησο
τῆς ἀληθοῦς παροιμίας·
«Ὑπερηφάνοις Θεὸς
ἀντιτάσσεται,
ταπεινοῖς δὲ
δίδωσι χάριν».
Ἔχε τοῦ Κυρίου τὸ ῥῆμα πρόχειρον·
«Πᾶς ὁ ταπεινῶν ἑαυτὸν
ὑψωθήσεται·
καὶ ὁ ὑψῶν ἑαυτὸν
ταπεινωθήσεται».
Μὴ γίνου κριτὴς ἄνισος σεαυτοῦ,
μηδὲ πρὸς χάριν ἐξέταζε,
εἰ μέν τι δοκεῖς ἔχειν καλόν,
τοῦτο ἐν ψήφῳ τιθείς,
τῶν δὲ πταισμάτων ἑκὼν ἐπιλανθανόμενος,
μηδὲ ἐφ' οἷς μὲν σήμερον κατορθοῖς μεγαλυνόμενος,
ἐφ' οἷς δὲ πρῴην καὶ πάλαι κακῶς εἰργάσω,
συγχώρησιν σεαυτῷ διδούς,
ἀλλ' ὅταν σε τὸ παρὸν ἐπαίρῃ,
τὸ παλαιὸν εἰς ἀνάμνησιν ἀγέτω,
καὶ παύσῃ τῆς ἀναισθήτου φλεγμονῆς.
Καὶ εἰ τὸν πέλας ἁμαρτάνοντα θεωρήσεις,
μὴ τοῦτο μόνον αὐτοῦ σκοπήσῃς·
ἐνθυμήθητι δὲ
καὶ ὅσα πέπραχεν ἢ πράττει καλῶς
καὶ πολλάκις εὑρήσεις αὐτὸν
ἀμείνονα σεαυτοῦ,
διὰ πάντων ἐξετάζων
καὶ μὴ μερικὰ ψηφιζόμενος.
Οὐδὲ γὰρ Θεὸς μερικῶς ἐξετάζει τὸν ἄνθρωπον·
«Ἐγὼ γάρ, φησί,
τὰ ἔργα καὶ τοὺς λογισμοὺς αὐτῶν
ἔρχομαι συναγαγεῖν».
Καὶ τῷ Ἰωσαφὰτ ἐπιτιμήσας ποτὲ
διὰ τὴν παραπόδας ἁμαρτίαν,
ἐμνήσθη καὶ τῶν κατωρθωμένων αὐτῷ λέγων·
«Πλὴν ἀλλὰ λόγοι ἀγαθοὶ εὑρέθησαν ἐν σοί».
6. Ταῦτα καὶ τὰ τοιαῦτα
πρὸς τὴν ὑπερηφανίαν
ἐπᾴδωμεν ἑαυτοῖς ἑκάστοτε,
καθαιροῦντες ἑαυτοὺς
ἵν' ὑψωθῶμεν,
μιμούμενοι
τὸν ἐξ οὐρανοῦ καταβάντα Κύριον
πρὸς τὴν ἐσχάτην ταπεινότητα,
καὶ τοὐναντίον ἐκ ταπεινότητος
εἰς ὕψος αἴσιον ἐξογκούμενοι.
Πάντα γὰρ δὴ
πρὸς ταπεινοφροσύνην παιδεύοντα
τὰ τοῦ Κυρίου εὑρίσκομεν.
Βρέφος ὤν,
εὐθὺς ἐν σπηλαίῳ,
καὶ οὐδὲ ἐπὶ κλίνης,
ἀλλ' ἐπὶ φάτνης·
ἐν οἴκῳ τέκτονος
καὶ μητρὸς πενιχρᾶς,
ὑποτασσόμενος τῇ μητρὶ
καὶ τῷ ταύτης μνηστῆρι·
διδασκόμενος, ἀκούων
ὧν οὐκ ἐδεῖτο,
ἐπερωτῶν δὲ ὅμως,
καὶ διὰ τῆς ἐρωτήσεως
ἐπὶ τῇ σοφίᾳ θαυμαζόμενος.
Ὑποτασσόμενος Ἰωάννῃ,
καὶ βάπτισμα παρὰ τοῦ δούλου
δεχόμενος ὁ Δεσπότης·
οὐδενὶ τῶν ἐπανισταμένων ἀνθιστάμενος,
οὐδὲ τὴν ἄφατον ἐξουσίαν,
ἣν εἶχεν, ἐπανατεινόμενος·
ἀλλ' ὡς δυνατωτέροις ὑποχωρῶν
καὶ τῇ προσκαίρῳ ἐξουσίᾳ
τὸ κατ' αὐτὴν ἰσχυρὸν ἐπιτρέπων.
Ἐπὶ τῶν ἀρχιερέων ἱστάμενος
ἐν σχήματι δικαζομένου,
ἡγεμόνι προσαγόμενος
καὶ κρίσιν ὑποφέρων,
καὶ παρὸν ἐλέγχειν τοὺς συκοφαντοῦντας,
σιωπῇ φέρων τὰς συκοφαντίας.
Ἐμπτυόμενος ὑπὸ δούλων
καὶ παιδαρίων εὐτελεστάτων,
θανάτῳ παραδιδόμενος
καὶ θανάτῳ τῷ παρὰ ἀνθρώποις αἰσχίστῳ.
Οὕτω τὸν ἄνθρωπον
διεξῆλθε πάντα
τὰ ἀπὸ γενέσεως εἰς τέλος,
καὶ μετὰ τοσαύτην ταπεινοφροσύνην
ὕστερον τὴν δόξαν ἐκφαίνει,
συνδοξάζων ἑαυτῷ
τοὺς συναδοξήσαντας.
Ὧν οἱ μακάριοι μαθηταὶ πρῶτοι,
πένητες καὶ γυμνοὶ
τὴν οἰκουμένην διαδραμόντες,
οὐκ ἐν σοφίᾳ λόγου,
οὐκ ἓν ἀκολούθων πλήθει,
μόνοι καὶ ἀλῆται καὶ ἔρημοι
γῆν τε καὶ θάλατταν ἐξαμείβοντες,
μαστιζόμενοι,
λιθοβολούμενοι,
διωκόμενοι,
τέλος ἀναιρούμενοι.
Ταῦτα ἡμῖν πατρῷα
καὶ θεῖα παιδεύματα.
Πρὸς τὴν τούτων ἔλθωμεν μίμησιν,
ἵν' ἡμῖν ἐκ τῆς ταπεινότητος
ἀνατείλῃ δόξα αἰώνιος,
ἡ τελεία καὶ ἀληθὴς
Χριστοῦ δωρεά.
7. Πῶς οὖν
εἰς τὴν σωτήριον ταπεινοφροσύνην καταβησόμεθα,
τὸν ὀλέθριον ὄγκον τῆς ὑπερηφανίας καταλιπόντες;
Ἐὰν διὰ πάντων
ἀσκῶμεν τὸ τοιοῦτο,
καὶ μηδὲν παρορῶμεν
ὡς οὐ παρὰ τοῦτο βλαβησόμενοι.
Τοῖς γὰρ ἐπιτηδεύμασιν
ὁμοιοῦται ψυχὴ
καὶ πρὸς ἃ πράττει τυποῦται
καὶ πρὸς ταῦτα σχηματίζεται.
Ἔστω σοι
καὶ σχῆμα
καὶ ἱμάτιον
καὶ βάδισμα
καὶ καθέδρα
καὶ τροφῆς κατάστασις
καὶ στρωμνῆς παρασκευὴ
καὶ οἶκος
καὶ τὰ ἐν οἴκῳ σκεύη
πάντα πρὸς εὐτέλειαν ἠσκημένα·
καὶ λόγος καὶ ᾠδὴ
καὶ ἡ τοῦ πλησίον ἔντευξις
καὶ ταῦτα πρὸς μετριότητα μᾶλλον,
ἢ πρὸς ὄγκον ὁράτω.
Μή μοι κόμπους ἐν λόγῳ σοφιστικούς,
μηδὲ ἐν ᾠδαῖς ἡδυφωνίας ὑπερβαλλούσας,
μηδὲ διαλέξεις ὑπερηφάνους καὶ βαρείας,
ἀλλ' ἐν ἅπασιν ὑφαίρει τοῦ μεγέθους·
χρηστὸς πρὸς τὸν φίλον,
ἤπιος πρὸς τὸν οἰκέτην,
ἀνεξίκακος πρὸς τοὺς θρασεῖς,
φιλάνθρωπος πρὸς τοὺς ταπεινούς,
παρηγορῶν κακουμένους,
ἐπισκεπτόμενος τοὺς ἐν ὀδύναις,
μηδένα καθ' ἅπαξ ὑπερορῶν,
γλυκὺς ἐν προσηγορίᾳ,
φαιδρὸς ἐν ἀποκρίσει,
δεξιός,
εὐπρόσιτος ἅπασι,
μήτε σεαυτοῦ διεξιὼν ἐγκώμια,
μηδὲ ἑτέρους λέγειν παρασκευάζων,
μηδὲ λόγον ἄσεμνον ἀποδεχόμενος,
ἐπικαλύπτων ὅσα δυνατὸν
τῶν σεαυτοῦ πλεονεκτημάτων·
ἐπὶ δὲ τοῖς ἁμαρτήμασι
κατηγορῶν σεαυτοῦ,
καὶ μὴ τοὺς ἑτέρων ἐλέγχους ἀναμένων,
ἵνα γένῃ κατὰ τὸν δίκαιον
τὸν ἑαυτοῦ κατήγορον ἐν πρωτολογίᾳ
ἵνα ᾖς κατὰ τὸν Ἰώβ,
ὃς οὐ διετράπη
πολυοχλίαν πόλεως
ἐπ' αὐτῶν ἐξαγορεῦσαι
τὸ ἴδιον πταῖσμα.
Μὴ βαρὺς ἐν ἐπιτιμήσεσι γίνου,
μηδὲ ταχέως μηδὲ ἐμπαθῶς ἐξελέγχων
(αὔθαδες γὰρ τὸ τοιοῦτον),
μηδὲ ἐπὶ μικροῖς καταδικάζων,
ὡς ἀκριβοδίκαιος αὐτὸς ὑπάρχων,
τοὺς ἐν παραπτώματι προσλαμβανόμενος
καὶ πνευματικῶς καταρτίζων αὐτούς,
ὡς ὁ ἀπόστολος παραινεῖ·
«Σκοπῶν σεαυτόν,
μὴ καὶ σὺ πειρασθῇς»,
τοσαύτην ποιούμενος σπουδὴν
μὴ δοξάζεσθαι παρὰ ἀνθρώποις,
ὅσην ἕτεροι περὶ τοῦ δοξάζεσθαι,
εἴ γε μέμνησαι τοῦ Χριστοῦ,
ζημίαν λέγοντος εἶναι
τοῦ παρὰ Θεῷ μισθοῦ
τὴν ἑκούσιον παρὰ ἀνθρώποις ἐπιφάνειαν,
καὶ τὸ ποιεῖν ἀγαθὸν
«πρὸς τὸ θεαθῆναι τοῖς ἀνθρώποις».
«Ἀπέχουσι γάρ, φησί, τὸν μισθὸν αὐτῶν».
Μὴ τοίνυν ζημίου σεαυτόν,
ἐπὶ ἀνθρώπων φαίνεσθαι βουλόμενος.
Ἐπειδὴ Θεὸς μέγας θεατής,
φιλοδόξησον ἐπὶ Θεοῦ·
λαμπρὸν γὰρ ἀποδίδωσι τὸν μισθόν.
Ἀλλὰ προεδρίας ἠξιώθης
καὶ περιέπουσί σε ἄνθρωποι
καὶ δοξάζουσι;
Γίνου τοῖς ὑπηκόοις ἴσος,
«Μὴ ὡς κατεξουσιάζων
τῶν κλήρων»,
φησί,
μηδὲ κατὰ τοὺς κοσμικοὺς ἄρχοντας.
Τὸν γὰρ θέλοντα πρῶτον εἶναι,
δοῦλον εἶναι πάντων
ὁ Κύριος ἐκέλευσε.
Καθόλου δὲ εἰπεῖν,
οὕτω δίωξον τὴν ταπεινοφροσύνην,
ὡς ἐραστὴς αὐτῆς.
«Ἐράσθητι αὐτῆς
καὶ δοξάσει σε».
Οὕτω καλῶς ἐπὶ δόξαν ὁδεύσεις τὴν ἀληθῆ,
τὴν ἐν ἀγγέλοις,
τὴν παρά Θεῷ.
Ὁμολογήσει δέ σε Χριστός,
ὡς ἴδιον μαθητήν,
ἐπὶ τῶν ἀγγέλων
καὶ δοξάσει σε,
ἂν γένῃ τῆς ταπεινοφροσύνης αὐτοῦ μιμητής,
τοῦ λέγοντος·
«Μάθετε ἀπ' ἐμοῦ,
ὅτι πρᾶός εἰμι,
καὶ ταπεινὸς τῇ καρδίᾳ,
καὶ εὑρήσετε ἀνάπαυσιν
ταῖς ψυχαῖς ὑμῶν»·
ᾧ ἡ δόξα
καὶ τὸ κράτος
εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων.
Ἀμήν.