Ἁγίου Βασιλείου τοῦ Μεγάλου ὁ Βίος
Τῇ 1η τοῦ μηνὸς Ἰανουαρίου
μνήμῃ τοῦ ἐν Ἁγίοις πατρὸς ἡμῶν Βασιλείου
Ἀρχιεπισκόπου Καισαρείας Καππαδοκίας
τοῦ Μεγάλου.
Βασίλειος
ὁ Μέγας ἐν Ἁγίοις πατὴρ ἡμῶν
ἤκμασε κατὰ τοὺς χρόνους
τοῦ βασιλέως Οὐάλεντος
ἐν ἔτει 364
γεννηθεὶς περὶ τὸ ἔτος 329
ἐκ πλουσίων καὶ εὐγενῶν γονέων
τοῦ ἐκ Πόντου Βασιλείου
καὶ τῆς ἐκ Καισαρείας
τῆς Καππαδοκίας Ἐμμελείας
εὐσεβῶν καὶ Ὀρθοδόξων,
οἱ ὁποῖοι εἶχον ἐν ὅλῳ
τέσσαρας μὲν παῖδας ἄρρενας,
Βασίλειον τὸν Μέγαν,
Γρηγόριον,
Ναυκράτιον
καὶ Πέτρον,
μίαν δὲ θυγατέρα,
Μακρῖναν λεγομένην.
Κατ’ ἀλήθειαν δὲ
εἰς αὐτοὺς ἐπληρώθη
ὁ λόγος τοῦ Δαβίδ,
ὅστις λέγει·
«Γενεὰ εὐθέων εὐλογηθήσεται»·
διότι ὄχι μόνον
οὗτος ὁ Ἅγιος
ἦτο εὐλογημένος,
ἀλλὰ καὶ
οἱ ἄλλοι τέσσαρες ἀδελφοὶ
θαυμαστοὶ καὶ σημειοφόροι
ἐγένοντο,
διότι ὁ μὲν Πέτρος,
ὁ μικρότερος ἀδελφὸς τοῦ Ἁγίου,
ἐγένετο Ἀρχιεπίσκοπος Σεβαστείας,
ὁ Γρηγόριος, ὁ τρίτος,
ἐγένετο Μητροπολίτης Νύσσης,
ὁ δὲ Ναυκράτιος
ἐγένετο Ἀσκητὴς
καὶ θαυματουργὸς Ἅγιος,
ἡσυχάσας εἰς τὸ ὄρος τῆς Νητρίας.
Ἡ Μακρῖνα δὲ
καὶ αὐτὴ ἡγίασεν,
εὑρίσκομεν δὲ
τὸ Συναξάριον αὐτῆς
τὴν δεκάτην ἐνάτην
τοῦ Ἰουλίου μηνός·
πάντας ὅμως τοὺς ἀδελφοὺς
ὁ Ἅγιος οὗτος ὑπερέβαλε
καὶ εἰς τὴν ἀρετὴν
καὶ εἰς τὴν μάθησιν,
ὡς θέλετε ἀκούσει μετὰ ταῦτα.
Κατ’ ἀρχάς,
παιδίον ἔτι ὁ Ἅγιος,
ἐμάνθανε τὰ ἱερὰ γράμματα
παρὰ τοῦ πατρὸς αὐτοῦ Βασιλείου,
Ἱερέως ὄντος
καὶ διδασκάλου
τῶν Χριστιανῶν.
Ὅτε δὲ ἔφθασεν
εἰς μεγαλυτέραν ἡλικίαν,
ἐπεθύμησε νὰ λάβῃ καὶ
παιδείαν ἑλληνικήν,
τὴν ὁποίαν
οἱ μὲν ἀνόητοι
καὶ ἀμαθεῖς ἄνθρωποι
κατηγοροῦσιν,
ἐπειδὴ δὲν γνωρίζουσι
τὸ κέρδος,
οἱ δὲ Ἅγιοι
τῆς Ἐκκλησίας ἡμῶν
καὶ ἐσπούδασαν
καὶ ἐπαινοῦσιν αὐτὴν·
καὶ μάλιστα
ὁ Θεολόγος Γρηγόριος,
ὅστις εἰς τὸν Ἐπιτάφιον λόγον
τούτου τοῦ Ἁγίου
λέγει,
ὅτι ἐκεῖνοι
οἵτινες κατηγοροῦσι
τὴν Ἑλληνικὴν σοφίαν
καὶ ἐμποδίζουσι
τοὺς θέλοντας
νὰ σπουδάσουν ταύτην,
ὁμοιάζουσι μὲ ἐκείνους,
οἵτινες εἶναι τυφλοὶ
ἀπὸ τὸν ἕνα ὀφθαλμὸν
καὶ ἀγαπῶσι
νὰ εἶναι καὶ ὅλοι οἱ ἄνθρωποι
εἰς αὐτὴν τὴν κατάστασιν,
διὰ νὰ μὴ ἔχωσι κατηγορίαν.
Καὶ βεβαίως,
ἐάν τινες σοφοὶ
ἐγένοντο αἱρετικοί,
ὅμως ἄλλοι τοιοῦτοι
ἐγένοντο Ἅγιοι
καὶ Διδάσκαλοι
τῆς Ἐκκλησίας ἡμῶν,
τῶν ὁποίων τὰ ὀνόματα
περιττὸν εἶναι
νὰ ἀναφέρω,
διότι καὶ οἱ ὀλίγα γράμματα ἠξεύροντες
τοὺς γνωρίζουσιν.
Ἐκ τούτου λοιπὸν
δύναται ὁ καθεὶς νὰ ἐννοήσῃ,
ὅτι δὲν εἶναι ἡ μάθησις αἰτία,
ὥστε νὰ γίνῃ ὁ ἄνθρωπος αἱρετικός,
ἀλλὰ ἡ κακὴ προαίρεσις αὐτοῦ·
διότι,
ἐὰν ἔκαμνεν ἡ μάθησις αἱρετικούς,
θὰ ἤθελον γίνει
ὅλοι ὅσοι μανθάνουσιν
αἱρετικοί.
Τώρα δὲ δὲν συμβαίνει τοῦτο,
διὰ νὰ ἐννοήσωμεν,
ὅτι ἡ μάθησις
εἶναι ὄργανον
εἰς τὰς ὑπηρεσίας
τοῦ ἀνθρώπου.
Ὡς χάριν παραδείγματος
ἡ μάχαιρα,
ἡ ὁποία,
ἐὰν μὲν τύχῃ εἰς ἄνθρωπον
ὅστις τὴν χρησιμοποιεῖ
διὰ καλόν,
δηλαδὴ νὰ κόπτῃ ἄρτον
ἢ νὰ κάμνῃ ἄλλην τινὰ ἐργασίαν,
λέγεται καὶ ἐκείνη καλή,
ἂν δὲ τὴν ἔχῃ τις
διὰ νὰ σφάττῃ ἀνθρώπους,
τότε λέγεται κακή·
ὄχι διότι ἡ μάχαιρα
κατὰ τὴν φύσιν της
εἶναι καλὴ ἢ κακή,
ἐπειδὴ εἶναι ἄψυχον πρᾶγμα
καὶ προαίρεσιν δὲν ἔχει,
ἀλλὰ διότι
κατὰ πῶς τὴν χειρισθῇ ὁ ἄνθρωπος,
ὁ λογικὸς καὶ αὐτοπροαίρετος,
ὑπηρετεῖ καὶ ἐκείνη.
Οὕτως εἶναι καὶ ἡ μάθησις·
ὄργανον τὴν ἔδωκεν ὁ Θεὸς
εἰς τοὺς ἀνθρώπους,
ἵνα ἐννοήσωσι τὰ ποιήματά του·
ὅταν δὲ ὁ ἄνθρωπος
τὴν χρειασθῇ εἰς αἱρέσεις ψευδεῖς,
τότε οὐχὶ ὁ Θεός,
ὅστις τὴν ἔδωκε,
λέγεται αἴτιος τοῦ κακοῦ,
καθὼς οὔτε ὁ τεχνίτης,
ὁ ὁποῖος ἔκαμε τὴν μάχαιραν,
ἀλλὰ ὁ ἄνθρωπος,
ὅστις θὰ τὴν χρησιμοποιήσῃ
διὰ τὸ κακόν,
ἐκεῖνος ἔχει τὴν κατηγορίαν,
ἡ δὲ μάθησις,
ὡς ὄργανον,
εἶναι ἀκατηγόρητος.
Ταύτην λοιπὸν τὴν ἑλληνικὴν σοφίαν
ἐπιθυμήσας νὰ σπουδάσῃ ὁ Ἅγιος
μετέβη πρῶτον εἰς τὸ Βυζάντιον,
τὸ ὁποῖον εἶναι
ἡ νῦν ὀνομαζομένη Κωνσταντινούπολις,
διότι ἦσαν πολλοὶ σοφοὶ τότε ἐκεῖ·
ἔπειτα δέ,
τελειοτέρας διδασκαλίας ἐπιθυμῶν,
ἦλθεν εἰς τὰς Ἀθήνας,
διότι τὸν καιρὸν ἐκεῖνον
εὑρίσκοντο εἰς αὐτὰς
οἱ πρῶτοι σοφοὶ καὶ διδάσκαλοι
τῶν Ἑλλήνων.
Εἰς αὐτὰς ἦτο τότε καὶ
ὁ Ἅγιος Γρηγόριος ὁ Θεολόγος,
ὅστις ἐσπούδαζεν,
ὡς καὶ ὁ παραβάτης Ἰουλιανός,
ὁ ὁποῖος ἐβασίλευσε μετὰ ταῦτα,
ὁ σοφιστὴς Λιβάνιος
καὶ ἄλλοι πολλοὶ
ἀπὸ διαφόρους τόπους.
Τοσαύτην δὲ ἀρετὴν
εἶχεν ὁ Ἅγιος εἰς τὰς Ἀθήνας
κατὰ τὸν καιρὸν ὅτε ἐδιδάσκετο,
ὥστε, ὅσον καιρὸν διέμεινεν,
οὔτε κρέας ἔφαγεν,
οὔτε ὀψάριον,
οὔτε ἄλλο ἄρτυμα,
οὔτε οἶνον ἔπιε·
διετρέφετο δὲ μόνον
δι’ ἄρτου καὶ ὕδατος
καὶ δι’ ἡμέρων λαχάνων,
ὥστε καὶ ὁ διδάσκαλος αὐτοῦ,
Εὔβουλος καλούμενος,
σοφὸς ὢν καὶ ἄριστος
τῶν ἐν Ἀθήναις φιλοσόφων,
βλέπων τὴν τοσαύτην ἐγκράτειαν
καὶ σωφροσύνην τοῦ Ἁγίου,
ἐθαύμαζεν ἐκπληττόμενος.
Λέγουσι δὲ ὅτι μετὰ ταῦτα
αὐτὸς ὁ Εὔβουλος ἐγένετο Χριστιανός,
διὰ παραινέσεως τοῦ Ἁγίου.
Μὲ τοιοῦτον λοιπὸν τρόπον σπουδάσας
ἅπασαν τὴν φιλοσοφίαν τῶν Ἑλλήνων,
ἠθέλησε νὰ ὑπάγῃ
καὶ εἰς τὰ Ἱεροσόλυμα,
πρῶτον μὲν διὰ νὰ προσκυνήσῃ
τὸν Πανάγιον καὶ Ζωηφόρον Τάφον
τοῦ Ἰησοῦ Χριστοῦ,
δεύτερον δὲ διὰ νὰ βαπτισθῇ
εἰς τὸν Ἰορδάνην ποταμόν,
ἐπειδή, τὸν καιρὸν ἐκεῖνον,
δὲν ἐβαπτίζοντο
ὅταν ἦσαν μικρὰ παιδία
οἱ Χριστιανοί,
ἀλλ’ ὅταν ἐγίνοντο
τριάκοντα χρόνων.
Τυχὼν δὲ τοῦ ποθουμένου,
ἐπέστρεψεν εἰς τὴν Ἀντιόχειαν
καὶ ἐκεῖ διατρίβων
ἐχειροτονήθη Διάκονος
ὑπὸ τοῦ τότε Πατριάρχου Ἀντιοχείας.
Τότε, λέγουσιν,
ἔγραψε τὴν ἐξήγησιν
τῶν Παροιμιῶν τοῦ Σολομῶντος.
Ἀκούσας δέ,
ὅτι ὁ πατὴρ αὐτοῦ ἀσθενεῖ,
ἠθέλησε νὰ μεταβῇ
εἰς τὴν πατρίδα του,
τὴν Καισάρειαν,
ἵνα λάβῃ τὴν εὐχὴν
τῶν γονέων αὐτοῦ.
Ἀπερχομένου δὲ τοῦ Ἁγίου,
Ἄγγελος Κυρίου ἐφάνη
πρὸς τὸν Μητροπολίτην
τῆς Καισαρείας,
ὀνόματι Εὐσέβιον, λέγων·
«Ταύτην τὴν ὥραν ἔρχεται
ὁ ἄξιος διάδοχος
τοῦ θρόνου σου·
ὅθεν ἀπόστειλον
τοὺς Κληρικούς σου
καὶ ἄρχοντας
νὰ τὸν προϋπαντήσουν
εἰς τὴν πύλην τῆς πόλεως».
Πορευθέντες λοιπὸν
οἱ Κληρικοὶ καὶ οἱ ἄρχοντες
καὶ ἰδόντες τὸν Ἅγιον ἐρχόμενον,
ἐθαύμασαν καὶ ηὐφράνθησαν·
ἐθαύμασαν μὲν
διὰ τὴν πρόρρησιν τοῦ Ἀγγέλου,
ηὐφράνθησαν δέ,
διότι ἠξιώθησαν
νὰ ἀποκτήσουν
τοιοῦτον ποιμένα
καὶ διδάσκαλον περιφανῆ
διά τε τὴν ἀρετὴν
καὶ τὴν φήμην,
τὴν ὁποίαν εἶχεν.
Διατρίψας λοιπὸν
ὁ Ἅγιος ἐκεῖ
ἡμέρας τινάς,
ἐχειροτονήθη πρεσβύτερος·
ἐπειδὴ ὅμως
ἦτο θέλημα Θεοῦ
νὰ τεθῇ τὸ φῶς
ἐπὶ τὴν λυχνίαν,
διὰ νὰ μὴ πολυλογῶ,
ἐκοιμήθη ἐν Κυρίῳ
ὁ Ἀρχιεπίσκοπος Εὐσέβιος.
Συναχθέντες δὲ οἱ Ἐπίσκοποι
τῆς ἐπαρχίας ἐκείνης,
ψήφῳ κανονικῇ
ἐχειροτόνησαν
τὸν Ἅγιον Βασίλειον
Ἀρχιερέα
καὶ ποιμένα αὐτῶν,
μᾶλλον δὲ
παντὸς τοῦ κόσμου
διδάσκαλον.
Ἀλλὰ τίς νὰ διηγηθῇ
τὰς ἀρετὰς τοῦ Ἁγίου
καὶ τοὺς κόπους,
τοὺς ὁποίους κατέβαλεν,
ἀφοῦ ἠξιώθη τῆς ἀρχιερωσύνης;
Διότι ἦτο μὲν
καὶ πρότερον ἐγκρατὴς
καὶ ἐνάρετος,
ἀλλὰ τότε ὑπερέβη
πάντα νοῦν καὶ λογισμὸν
ἡ ἀρετὴ αὐτοῦ,
διότι,
τοσαύτης μόνον τροφῆς ἐγεύετο,
ὅσον νὰ διατηρῆται
ἡ ψυχὴ εἰς τὸ σῶμα,
ὕπνου δὲ τοσούτου μετεῖχεν,
ὅσον νὰ μὴ συγχύζεται ὁ νοῦς
ἀπὸ τὴν πολλὴν ἀγρυπνίαν.
Τίς νὰ ἐπαινέσῃ ἀξίως
τὴν σωφροσύνην αὐτοῦ,
τὴν ἀποχὴν ἀπὸ τῶν ἡδονῶν,
τὴν στέρησιν
τῶν θελημάτων
τῆς σαρκός;
Τίς δύναται
νὰ ἐξιστορήσῃ
τὰς καθ’ ἑκάστην ἡμέραν γινομένας
μελιρρύτους διδασκαλίας αὐτοῦ;
Ἄλλος Ἀπόστολος τρισκαιδέκατος
ἦτο τὸν καιρὸν ἐκεῖνον,
διότι καὶ τούτου ὁ φθόγγος
καὶ ἡ διδασκαλία,
ὡς λέγει ὁ θεῖος Δαβίδ,
εἰς πᾶσαν τὴν γῆν ἐξῆλθε,
καθὼς καὶ ἡ τῶν Δώδεκα Ἀποστόλων·
διὰ τοῦτο καὶ
χαρίτων μεγάλων
ἠξιώθη παρὰ Θεοῦ,
ὡς καὶ ἐκεῖνοι
καὶ δὲν ἔπαυε θαυματουργῶν
καθ’ ἑκάστην ἡμέραν.
Ἐὰν ὅμως θελήσῃ τις
νὰ διηγηθῇ ταῦτα λεπτομερῶς,
κάμνει ὡς ἐκεῖνον,
ὅστις προσπαθεῑ νὰ μετρήσῃ
τοὺς ἀστέρας τοῦ οὐρανοῦ
ἢ τὴν ἄμμον τῆς θαλάσσης.
Ἀλλ’ ἵνα μὴ ζημιώσωμεν
τοὺς ἀγαπῶντας τὴν ἀκρόασιν
τῆς διηγήσεως ταύτης,
πρέπον εἶναι νὰ διηγηθῶμεν
μερικὰ ἐκ τούτων,
εἰς εὐφημίαν ἀφ’ ἑνὸς
καὶ ἔπαινον τοῦ Ἁγίου,
εἰς δοξολογίαν δὲ
καὶ εὐχαριστίαν ἀφ’ ἑτέρου
τοῦ ἐν Ἁγίοις δοξαζομένου Θεοῦ.
Μὴ ὅμως θαυμάσετε
καὶ ἀπορήσετε,
ὅσοι γνωρίζετε γράμματα,
διότι δὲν θὰ διηγηθῶ καὶ ἐγὼ
ὅλα τὰ θαύματα
ὅσα εὑρίσκονται γεγραμμένα
εἰς τὸν λόγον,
τὸν ὁποῖον λέγουσιν,
ὅτι συνέγραψεν
ὁ Ἅγιος Ἀμφιλόχιος
Ἀρχιεπίσκοπος Ἰκονίου.
Ἐπειδὴ μερικὰ ἐξ αὐτῶν
εἶναι ψευδῆ
καὶ δὲν ἔγιναν
ὡς ἀναγράφονται,
ἀλλὰ κατόπιν
τὰ προσέθεσαν
οἱ αἱρετικοί.
Θὰ διηγηθῶ δὲ ὁμιλῶν
πρὸς τὴν ὑμετέραν ἀγάπην
μόνον ὅσα εἶναι βεβαιωμένα
παρ’ ἀξιοπίστων συγγραφέων·
καὶ πρῶτον ἀκούσατε
διὰ ποίαν αἰτίαν
συνέγραψε
τὴν θείαν λειτουργίαν,
ἥτις ὀνομάζεται
τοῦ Μεγάλου Βασιλείου
καὶ τὴν ὁποίαν
τελοῦσιν οἱ Ἱερεῖς
μόνον δέκα φορὰς τὸν χρόνον.
Μετὰ τὴν Ἀνάστασιν τοῦ Χριστοῦ
ὁ Ἅγιος Ἰάκωβος,
ὁ υἱὸς τοῦ μνήστορος Ἰωσήφ,
ὁ λεγόμενος Ἀδελφόθεος,
Ἀρχιερεὺς γενόμενος τῶν Ἱεροσολύμων,
συνέγραψεν εἰς τὴν Ἑβραϊκὴν
εὐχάς τινας
καὶ ἱκεσίας
πρὸς τὸν Θεόν,
ἵνα τὰς λέγουσιν οἱ Ἱερεῖς,
ὅταν πρόκειται νὰ τελέσουν
τὴν θείαν Μυσταγωγίαν,
τὴν ὁποίαν παρέδωκεν
ὁ Κύριος ἡμῶν Ἰησοῦς Χριστὸς
εἰς τοὺς Ἀποστόλους
κατὰ τὴν νύκτα ἐκείνην
καθ’ ἣν ἔμελλε νὰ παραδοθῇ.
Ταύτας λοιπὸν τὰς εὐχὰς
καὶ τὴν ἄλλην Ἀκολουθίαν
τῆς θείας Λειτουργίας
τὰς μετεγλώττισεν
εἰς τὴν Ἑλληνικήν,
ὡς εὑρίσκονται σήμερον,
ὁ Ἅγιος Κλήμης,
ὁ μαθητὴς τοῦ Ἁγίου Ἀποστόλου Πέτρου,
ὁ κατόπιν χρηματίσας Πάπας Ρώμης
καὶ ἐνομοθέτησεν
ὅπως ἅπαντες οἱ Χριστιανοὶ
οὕτως ἐπιτελῶσι
τὴν θείαν Μυσταγωγίαν.
Τοιουτοτρόπως λοιπὸν
ἐπολιτεύοντο οἱ Χριστιανοὶ
περὶ τοὺς τριακοσίους πεντήκοντα περίπου χρόνους·
πλήν,
ἐπειδὴ ἦσαν μεγάλαι
αἱ εὐχαὶ ἐκεῖναι
καὶ μακρὰ ἡ Ἀκολουθία,
ἠμέλουν οἱ Ἱερεῖς
καὶ δὲν ἐλειτούργουν,
μάλιστα δὲ καὶ οἱ Χριστιανοὶ
εἰς τὴν Λειτουργίαν
ἐβαρύνοντο καὶ ἐγόγγυζον,
ὡς θέλοντες νὰ ὑπάγωσιν
εἰς τὰς κοσμικὰς ἐργασίας.
Τοῦτο βλέπων ὁ Ἅγιος
καὶ ἐπιθυμῶν
νὰ κάμῃ τρόπον
πρὸς ἀνακούφισιν
τοῦ μεγάλου κόπου
τῶν Χριστιανῶν,
ἅμα δὲ διὰ νὰ ἔχῃ εὐχέρειαν
πρὸς ἐξάπλωσιν
τῆς διδαχῆς αὐτοῦ,
ἐδέετο καὶ παρεκάλει τὸν Θεὸν
νὰ τοῦ δείξῃ σημεῖον
διὰ τοῦ ὁποίου νὰ γνωρίσῃ
ἐὰν εἶναι θέλημα Αὐτοῦ
νὰ τελειώσῃ τὸν σκοπόν του.
Οὕτω λογιζόμενος
καὶ δεόμενος τοῦ Θεοῦ
ἐπὶ πολλὰς ἡμέρας
μετὰ νηστείας καὶ δακρύων,
μίαν νύκτα εἶδεν ὀπτασίαν
θαυμαστὴν καὶ παράδοξον,
τὴν ὁποίαν ἐκεῖνος μὲν
ὡς καθαρὸς καὶ Ἅγιος
ἠξιώθη νὰ ἴδῃ,
ἐγὼ δέ, ὡς ἀνάξιος
καὶ γέμων πάσης ἀκαθαρσίας,
φρίττω νὰ διηγηθῶ,
εὐλογημένοι Χριστιανοί.
Ἐφάνη λοιπὸν εἰς αὐτὸν
ὡσὰν νὰ κατῆλθεν ὁ Χριστὸς
μετὰ τῶν Ἀποστόλων,
ὤ τῆς συγκαταβάσεώς σου,
Φιλάνθρωπε Κύριε!
Καὶ κατὰ τὴν ἀρχιερατικὴν τάξιν
ἐτέλεσε τὴν θείαν Μυσταγωγίαν,
μετ’ αὐτῶν·
πλὴν δὲν ἔλεγε τὰς εὐχὰς ὁ Κύριος
ὡς εἶναι γεγραμμέναι
εἰς τὴν λειτουργίαν
τοῦ Ἀδελφοθέου Ἰακώβου,
ἀλλὰ συνέτεμνε ταύτας
κατὰ τὸν τρόπον
μὲ τὸν ὁποῖον
συνέθεσε ταύτας κατόπιν
ὁ Ἅγιος Βασίλειος.
Ταύτην τὴν ὀπτασίαν
ἰδὼν ὁ Ἅγιος
καὶ εὐχαριστήσας τὸν Θεὸν
τὸν ἐπακούσαντα τὴν δέησιν αὐτοῦ,
συνέγραψε τὴν θείαν Λειτουργίαν
συντομωτέραν,
ὅπως εὑρίσκεται σήμερον.
Μὲ τοιοῦτον τρόπον
ἐγένετο ἡ ἀποκάλυψις
τῆς θείας Λειτουργίας
εἰς τὸν Ἅγιον Βασίλειον.
Γυνή τις χήρα,
ἀδικουμένη εἰς χρήματα
παρὰ τοῦ ἄρχοντος τῆς Καισαρείας,
προσῆλθεν εἰς τὸν Ἅγιον
δεομένη καὶ ἱκετεύουσα αὐτὸν
νὰ γράψῃ ἐπιστολὴν εἰς ἐκεῖνον,
νὰ μὴ τὴν πειράζῃ·
ἔγραψεν ὅθεν ὁ Ἅγιος ταῦτα.
«Ἡ γυνὴ αὕτη,
ἥτις σοῦ φέρει τὸ γράμμα μου,
πιστεύουσα ὅτι μὲ ἀγαπᾷς
καὶ δέχεσαι τὸν λόγον μου,
μὲ παρεκάλεσε νὰ σοῦ γράψω
νὰ μὴ τὴν πειράζῃς·
ἐὰν λοιπὸν τοῦτο εἶναι ἀληθές,
δεῖξέ το μὲ τὸ ἔργον».
Ταῦτα γράψας ὁ Ἅγιος,
ἔδωκε τὸ γράμμα
εἰς τὴν γυναῖκα ἐκείνην,
ἥτις ἀπελθοῦσα
ἐπέδωκε τοῦτο
πρὸς τὸν ἄρχοντα·
ὁ δὲ ἄρχων, ἀναγνώσας,
ἀπήντησε πρὸς τὸν Ἅγιον.
«Διὰ τὴν ἀγάπην σου, Πάτερ,
ἠθέλησα νὰ τὴν συμπαθήσω,
ἀλλὰ δὲν ἠδυνήθην,
διότι χρεωστεῖ αὐθεντικὰ χρήματα».
Ἀντέγραψεν εἰς αὐτὸν πάλιν ὁ Ἅγιος·
«Εἰ μέν, ὡς λέγεις,
ἠθέλησες νὰ τὴν συμπαθήσῃς
καὶ δὲν ἠδυνήθης,
καλῶς ἔχει τὸ πρᾶγμα·
ἐὰν δὲ ἠδυνήθης
καὶ δὲν ἠθέλησες,
νὰ φέρῃ καὶ σὲ ὁ Θεὸς
εἰς τὴν τάξιν τῶν δεομένων,
ἵνα, ὅταν λάβῃς τὴν ἀνάγκην
νὰ σὲ συμπαθήσουν,
μὴ δυνηθῇς».
Ταῦτα ἔγραψεν ὁ Ἅγιος·
καὶ πράγματι
οἱ λόγοι ἐκεῖνοι
ἦσαν προφητεία
τῶν μετὰ ταῦτα συμβάντων,
διότι δὲν παρῆλθον πολλαὶ ἡμέραι
καὶ τοσοῦτον ὠργίσθη ὁ βασιλεὺς
ἐναντίον τοῦ ἄρχοντος αὐτοῦ,
ὥστε τὸν συνέλαβον οἱ ἀπεσταλμένοι του
καὶ τὸν ὡδήγουν σιδηροδέσμιον
ἀπὸ πόλεως εἰς πόλιν
καὶ ἀπὸ χώρας εἰς χώραν,
διὰ νὰ πληρώνῃ τὰς ἀδικίας
ὅπου εἶχε κάμει.
Τότε ἰδὼν ὁ δυστυχὴς
ὅτι ἐπηλήθευσεν
ἡ πρόρρησις τοῦ Ἁγίου,
τὸν παρεκάλεσε
νὰ κάμῃ δέησιν
πρὸς τὸν Θεὸν
νὰ τὸν λυπηθῇ ὁ βασιλεύς.
Ὁ Ἅγιος τότε,
ὡς συμπαθὴς καὶ χριστομίμητος,
δι’ εὐχῆς μόνης
ἡμέρωσε τὴν καρδίαν
τοῦ βασιλέως·
καὶ μετὰ ἓξ ἡμέρας,
ἀφ’ ὅτου παρεκάλεσεν ἐκεῖνος τὸν Ἅγιον,
ἦλθον γράμματα βασιλικά,
ἐλευθεροῦντα αὐτὸν ἀπὸ τῆς καταδίκης.
Τοῦτο παθὼν καὶ ἰδὼν
ὁ ἄρχων ἐκεῖνος
καὶ γνωρίσας
πόθεν τοῦ ἦλθεν
ἡ τόση καλωσύνη,
εἰς μὲν τὴν γυναῖκα
ἔδωκε διπλάσια
ὅσων τὴν ἠδίκησε,
τὸν δὲ Ἅγιον ηὐχαρίστησεν
ἕνεκα τῆς δεήσεως.
Πεῖνα ἐγένετό ποτε μεγάλη
εἰς τὴν ἐπαρχίαν τοῦ Ἁγίου
καὶ τοσαύτη,
ὥστε πολλοὶ ἀπέθνῃσκον
ἀπὸ τὴν στέρησιν τῆς τροφῆς.
Τί λοιπὸν ἔπραξεν ὁ Ἅγιος;
Βλέπων τοὺς ἄρχοντας
ὅτι φυλάττουσι τὸν σῖτον
εἰς τὰς ἀποθήκας
καὶ δὲν τὸν δίδουσιν
εἰς τοὺς πτωχούς,
ἐλυπεῖτο
διὰ τὴν σκληρότητα
τῶν ἀρχόντων,
διότι ἄλλη ἀπανθρωπία
δὲν εἶναι μεγαλυτέρα
εἰς τοιοῦτον καιρόν,
νὰ μὴ θέλουσιν οἱ πλούσιοι
νὰ πωλῶσι τὸν σῖτον,
ἀλλὰ νὰ ἀναμένωσι καιρὸν
διὰ νὰ κερδίσωσι
περισσότερα χρήματα.
Διὰ τοῦτο λέγει
ὁ σοφὸς Σολομῶν,
εἰς τὸ 11ον κεφάλαιον
τῶν Παροιμιῶν·
«Ὁ συνέχων σῖτον,
ὑπολείποιτο αὐτὸν
τοῖς ἔθνεσι»·
καὶ πάλιν ἀλλαχοῦ
«Ὁ ταμιουλκῶν σῖτον,
δημοκατάρατος».
Δὲν γνωρίζουσιν οἱ ἄθλιοι,
ὅτι, ὅσον ἀναμένουν
καιρὸν ἀκριβώτερον
διὰ νὰ θησαυρίσουν
καὶ στενοχωροῦνται οἱ πτωχοί,
τοσοῦτον πληθύνουσι πρὸς ἑαυτοὺς
τὴν ἀγανάκτησιν τοῦ Θεοῦ·
διότι εἶναι ἄλλο τι χειρότερον
ἀπὸ τοῦ νὰ ἀποκρύπτωσιν αὐτοὶ τὸν σῖτον
καὶ νὰ πραγματεύωνται
τὴν στενοχωρίαν τῶν πτωχῶν,
οἱ δὲ Χριστιανοὶ
νὰ στενοχωροῦνται
καὶ νὰ πεινῶσι;
Πῶς νὰ ὀνομάσῃ τις
τοὺς τοιούτους Χριστιανούς;
Πῶς νὰ τοὺς καλέσῃς;
Ἁπλῶς μόνον ἀνθρώπους
ἢ νὰ τοὺς εἴπῃς
ἀγριωτέρους τῶν θηρίων;
Διότι τῶν ἀνθρώπων εἶναι ἴδιον
νὰ μὴ λυποῦνται τοὺς ὁμοφύλους των,
τὰ δὲ θηρία,
ἂν καὶ εἶναι ἄγρια,
ὅμως λυποῦνται τὰ ὅμοιά των.
Τοιοῦτοι περίπου ἦσαν
τὸν καιρὸν ἐκεῖνον
οἱ ἄρχοντες τῆς Καισαρείας·
ἐδίδασκεν ὅθεν αὐτοὺς
καθ’ ἑκάστην ἡμέραν
ὁ Ἅγιος
περὶ ἐλεημοσύνης,
τοὺς ἐνουθέτει,
τοὺς παρεκάλει,
συνέγραφε λόγους,
ὑπενθύμιζε
τὴν φιλοξενίαν τοῦ Ἀβραάμ,
τὴν ξενοδοχίαν τοῦ Λὼτ
καὶ τὸ πῶς διέθρεψε τοὺς Αἰγυπτίους
ὁ πάγκαλος Ἰωσήφ.
Τότε μάλιστα
συνέγραψε καὶ τοὺς λόγους
οἵτινες εὑρίσκονται
καὶ ἐπιγράφονται εἰς τὸ
«Καθελῶ μου τὰς ἀποθήκας
καὶ μείζονας οἰκοδομήσω».
Ταῦτα ποιῶν καὶ λέγων ὁ Ἅγιος,
μετὰ βίας κατέπεισεν αὐτοὺς
νὰ ἀνοίξωσι τὰς ἀποθήκας·
καὶ τότε μιμούμενος
τὸν Δεσπότην Χριστόν,
ὅστις ἔνιψε τοὺς πόδας
τῶν Μαθητῶν Του,
μόνος ὑπηρέτει
εἰς τὴν διανομὴν τοῦ σίτου,
μόνος ἔβραζε τὰ ὄσπρια,
μόνος ἐμοίραζεν
εἰς τοὺς πτωχοὺς
τὴν τροφὴν
καὶ οὕτω ποιῶν
ἐπὶ πολλὰς ἡμέρας
ἐθεράπευσε,
τὴν συμφορὰν ἐκείνης
τῆς πείνης.
Κατ’ ἐκεῖνον τὸν καιρὸν Ἰουλιανὸς
ὁ μιαρώτατος καὶ ἀσεβέστατος βασιλεύς,
θέλων νὰ ὑπάγῃ
εἰς τὰ μέρη τῆς Περσίας,
ἦλθε πλησίον τῆς πόλεως Καισαρείας,
ὁ δὲ Ἅγιος Βασίλειος,
γνωρίζων αὐτὸν ἀπὸ τὰς Ἀθήνας,
διότι, ὡς εἴπομεν,
ἐσπούδαζον ἐκεῖ ὁμοῦ,
προσέτι δὲ τιμῶν αὐτὸν ὡς βασιλέα,
παρέλαβε τὸν λαὸν αὐτοῦ
καὶ προϋπήντησεν αὐτόν.
Μὴ ἔχων δὲ
ἄλλο δώρημα νὰ προσφέρῃ
εἰς τὴν βασιλικὴν συνοδείαν,
προσέφερε κατ’ ἀπαίτησιν τοῦ βασιλέως
τρεῖς ἄρτους κριθίνους
ἀπὸ ἐκείνους τοὺς ὁποίους ἔτρωγεν ὁ Ἅγιος.
Δεχθεὶς ὁ βασιλεὺς τὸ δώρημα,
διέταξε τοὺς ὑπηρέτας
νὰ ἀνταμείψωσι τὴν δωρεὰν
καὶ νὰ δώσουν χόρτον
ἐκ τοῦ λειβαδίου.
Βλέπων δὲ ὁ Ἅγιος
τὴν καταφρόνησιν ταύτην
εἶπεν εἰς τὸν βασιλέα·
«Ἡμεῑς μέν, ὦ βασιλεῦ,
ἀπὸ ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον τρώγομεν,
καθὼς ἐζήτησας, προσεφέραμεν·
ἡ δὲ βασιλεία σου, ὡς ἁρμόζει,
μᾶς ἀντήμειψε τὴν δωρεὰν
ἀπὸ ἐκεῖνο ποὺ τρώγεις».
Ταῦτα ἀκούσας ὁ βασιλεὺς
ἐθυμώθη πολὺ
καὶ λέγει πρὸς τὸν Ἅγιον·
«Τώρα δὲξου τὴν δωρεὰν ταύτην
καὶ ὅταν ἐπιστρέψω
ἀπὸ τὴν Περσίαν
νικητής,
τότε, τὴν μὲν πόλιν σου
θὰ κατακαύσω,
τὸν δὲ ὑπὸ σοῦ ἀπατώμενον μωρὸν λαὸν
θὰ αἰχμαλωτίσω,
διότι τοὺς θεοὺς
τοὺς ὁποίους ἐγὼ προσκυνῶ
αὐτοὶ ἀτιμάζουσι,
σὺ δὲ θέλεις λάβει
τὴν πρέπουσαν ἀμοιβήν».
Οὕτως ἀπειλήσας
ὁ ἀσεβὴς βασιλεὺς Ἰουλιανός,
ἀπῆλθεν εἰς τὴν Περσίαν.
Ἐπιστρέψας ὃ Ἅγιος εἰς τὴν πόλιν
ἐκάλεσεν ἅπαν τὸ πλῆθος τοῦ λαοῦ
καὶ ἀφοῦ ἀνήγγειλε
τὰς ἀπειλὰς τοῦ βασιλέως,
συνεβούλευσεν αὐτοὺς εἰπών·
«Μὴ λυπηθῆτε,
ἀδελφοί μου Χριστιανοί,
τὰ χρήματά σας,
μόνον φροντίσατε
διὰ τὴν ζωήν σας,
φέρετε δὲ ὅ,τι χρήματα ἔχετε
νὰ τὰ συνάξωμεν εἰς ἕνα τόπον
καὶ ὅταν ἀκούσωμεν,
ὅτι ἐπιστρέφει ὁ βασιλεὺς
τὰ ρίπτομεν σωροὺς εἰς τὸν δρόμον,
ἵνα, βλέπων ταῦτα,
ὡς φιλοχρήματος ὅπου εἶναι,
εἰρηνεύσῃ
καὶ δὲν πράξῃ καθ’ἡμῶν
ὡς σκέπτεται».
Ἀπελθόντες λοιπὸν οἱ Χριστιανοὶ
ἔκαμαν ὡς προσέταξεν ὁ Ἅγιος
καὶ ἔφεραν πλοῦτον ἄπειρον,
χρυσόν, ἄργυρον
καὶ πολυτίμους λίθους·
ὁ δὲ Ἅγιος,
ἀποδεχθεὶς τὴν προαίρεσιν αὐτῶν,
ἐτοποθέτησε ταῦτα
ἐν τῷ Σκευοφυλακείῳ,
ἐπιγράψας ἑκάστου τὸ ὄνομα,
διὰ νὰ φυλάττωνται,
ἓως ὅτου πληροφορηθῶσι
τὴν ἐπιστροφὴν τοῦ βασιλέως.
Ὅταν ἔμαθεν ὁ Ἅγιος,
ὅτι ἐπιστρέφει ὁ βασιλεύς,
συνάξας τὸ πλῆθος τῶν Χριστιανῶν
σὺν γυναιξὶ καὶ τέκνοις,
προσέταξεν αὐτοὺς
νὰ νηστεύσωσιν ἡμέρας τρεῖς·
κατόπιν, παραλαβὼν αὐτούς,
ἀνῆλθεν εἰς τὸ ὄρος τῆς Καισαρείας
τὸ ὀνομαζόμενον Δίδυμον,
διότι ἔχει δύο κορυφάς,
εἰς τὸ ὁποῖον ἦτο καὶ Ναὸς
τῆς Ὑπεραγίας Θεοτόκου.
Εἰς τὸν Ναὸν αὐτὸν
δεόμενοι καὶ παρακαλοῦντες
οἱ Χριστιανοὶ
μετὰ συντετριμμένης καρδίας
τὸν μόνον εὔσπλαγχνον Θεὸν
καὶ τὴν Ὑπέραγνον Μητέρα Αὐτοῦ,
ὅπως μεταλάξῃ τὴν βουλὴν
τοῦ ἀσεβεστάτου βασιλέως,
εἶδεν ὁ Ἅγιος,
ἱστάμενος μετὰ τοῦ λαοῦ
εἰς προσευχήν,
πλῆθος στρατιᾶς οὐρανίου
κύκλωθεν τοῦ ὄρους,
ἐν μέσῳ δὲ αὐτῶν
ἔβλεπε γυναῖκα τινὰ
καθημένην ἐπὶ θρόνου
μετὰ δόξης πολλῆς,
ἡ ὁποία εἶπε
πρὸς τοὺς περιεστῶτας Ἀγγέλους·
«Καλέσατέ μου τὸν Μερκούριον,
ὅπως μεταβῇ καὶ φονεύσῃ
τὸν ἐχθρὸν τοῦ Υἱοῦ μου
Ἰουλιανόν».
Ἐφάνη τότε
εἰς τὸν Ἅγιον Βασίλειον,
ὅτι ἦλθεν ὁ Μάρτυς Μερκούριος
ἐνδεδυμένος μὲ τὰ ὅπλα του
καὶ λαβὼν προσταγὴν
παρὰ τῆς γυναικὸς ἐκείνης,
ἥτις ἦτο ἡ Ὑπεραγία Θεοτόκος,
ἀπῆλθε ταχέως.
Μετὰ δὲ τὴν ἀναχώρησιν
τοῦ Μάρτυρος Μερκουρίου,
προσκαλέσασα
ἡ Βασίλισσα τῶν Ἀγγέλων
τὸν Ἅγιον Βασίλειον,
παρέδωκεν εἰς αὐτὸν βιβλίον
περιέχον γεγραμμένην
πᾶσαν τὴν δημιουργίαν τῆς Κτίσεως
καὶ κατόπιν τὸν ἄνθρωπον
πεπλασμένον ὑπὸ τοῦ Θεοῦ·
καὶ εἰς μὲν τὴν ἀρχὴν τοῦ βιβλίου
ἦτο ἐπιγραφὴ λέγουσα· «Εἰπέ»·
εἰς δὲ τὸ τέλος τοῦ βιβλίου,
ἐκεῖ ὅπου ἔγραφε
διὰ τὴν πλάσιν τοῦ ἀνθρώπου,
ἔγραφε «Τέλος».
Ταύτην τὴν ὀπτασίαν ἰδὼν ὁ Ἅγιος,
εὐθὺς ἐξύπνησε.
Πλήν, διὰ νὰ μὴ ἀπορῆτε
τί ἦτο τὸ νόημα
τῆς ὀπτασίας τοῦ βιβλίου,
θὰ σᾶς τὸ ἐξηγήσω.
Ὁ Ἅγιος Βασίλειος
ἔγραψεν ἑρμηνείαν
εἰς τὴν Ἑξαήμερον τοῦ Μωϋσέως,
εἰς τὴν ὁποίαν διηγεῖται,
πῶς ἐποίησεν ὁ Θεὸς τὸν οὐρανόν,
τὴν γῆν,
τὸν ἥλιον,
τὴν σελήνην,
τὰς θαλάσσας,
τὰ ζῷα
καὶ πάντα τὰ αἰσθητὰ κτίσματα.
Ὅτε δὲ ἔμελλε νὰ γράψῃ
καὶ περὶ τῆς ἑβδόμης ἡμέρας,
τοὐτέστι πῶς ἔπλασεν ὁ Θεὸς
τὸν Ἀδὰμ καὶ τὴν Εὔαν,
τότε, ἐκείνας τὰς ἡμέρας
ἀπῆλθεν ὁ Ἅγιος
εἰς τοὺς οὖρανοὺς
καὶ ἄφησε τὸ βιβλίον ἀτελείωτον·
κατόπιν δὲ ὁ ἀδελφὸς αὐτοῦ Γρηγόριος,
ὁ χρηματίσας Ἀρχιεπίσκοπος Νύσσης,
ἔγραψε περὶ τῆς πλάσεως τοῦ ἀνθρώπου
καὶ ἐτελείωσε τοῦτο.
Αὐτὸ εἶναι τὸ νόημα
τὸ ὁποῖον ἔγραφε τὸ βιβλίον·
εἰς μὲν τὴν ἀρχὴν «Εἰπέ»,
εἰς δὲ τὴν πλάσιν τοῦ ἀνθρώπου «Τέλος».
Ἀλλὰ ἂς ἔλθωμεν
εἰς τὸν εἱρμὸν τῆς διηγήσεως.
Ὅταν εἶδεν ὁ Ἅγιος
τὴν ὀπτασίαν ταύτην,
κατῆλθεν εὐθὺς
μετά τινων Κληρικῶν
εἰς τὴν πόλιν·
ἦτο δὲ ἐκεῖ Ναὸς
τοῦ Ἁγίου Μεγαλομάρτυρος Μερκουρίου,
εἰς τὸν ὁποῖον εὑρίσκετο
τὸ λείψανον αὐτοῦ
καὶ τὰ ὅπλα του,
τιμώμενα παρὰ τῶν Χριστιανῶν,
διότι ὁ Ἅγιος Μερκούριος
ἐκεῖ εἰς τὴν Καισάρειαν ἐμαρτύρησε
πρὸ χρόνων ἑκατὸν
ἐπὶ τῆς βασιλείας
Βαλεριανοῦ καὶ Βαλερίου.
Εἰς αὐτὸν τὸν Ναὸν εἰσελθὼν ὁ Ἅγιος
καὶ μὴ εὑρὼν
τὸ λείψανον
καὶ τὰ ὅπλα,
ἠρώτα τὸν Σκευοφύλακα τῆς Ἐκκλησίας
τί ἐγένοντο·
ἐκεῖνος δέ,
μὴ γνωρίζων τὴν ὑπόθεσιν,
ὡρκίζετο ὅτι οὐδόλως γνωρίζει τὸ γεγονός.
Τότε ἐγνώρισεν ὁ Ἅγιος,
ὅτι ἀληθὲς ἦτο τὸ ὅραμα
καὶ ὅτι κατὰ τὴν νύκτα ἐκείνην
ἐφονεύθη ὁ ἀσεβέστατος βασιλεύς·
παρευθὺς τότε ἔσπευσεν εἰς τὸ ὄρος
καὶ λέγει εἰς τοὺς Χριστιανούς·
«Χαίρετε καὶ ἀγαλλιᾶσθε σήμερον,
ἀδελφοί·
εἰσηκούσθη ἡ δέησις ἡμῶν,
διότι ὁ μιαρὸς βασιλεὺς ὑπέστη
τὴν πρέπουσαν τιμωρίαν·
εὐχαριστοῦντες ὅθεν τὸν Θεὸν
ἂς ὑπάγωμεν εἰς τὴν πόλιν,
ἵνα λάβῃ ἕκαστος ἐξ ὑμῶν
τὰ χρήματα αὐτοῦ».
Ταῦτα ἀκούσαντες οἱ Χριστιανοί,
ἐβόησαν πάντες ἐν μιᾷ φωνῇ·
«Ἐσκέφθημεν νὰ τὰ δώσωμεν
εἰς τὸν ἀσεβῆ βασιλέα
διὰ τὴν ζωήν μας·
τώρα νὰ μὴ τὰ προσφέρωμεν
εἰς τὸν Βασιλέα
τοῦ οὐρανοῦ καὶ τῆς γῆς,
ὅστις μᾶς ἐχάρισε τὴν ζωήν;»
Ὁ δὲ Ἅγιος,
ἐπαινέσας τὴν προθυμίαν αὐτῶν,
ὥρισε νὰ λάβουν τὸ τρίτον
ἀπὸ ὅ,τι ἔδωκεν ὁ καθεὶς
καὶ μὲ τὰ ὑπόλοιπα
νὰ κτίσουν πτωχοτροφεῖα,
ξενοδοχεῖα,
νοσοκομεῖα,
γηροτροφεῖα
καὶ ὀρφανοτροφεῖα.
Οὕτω λοιπὸν φονευθέντος
τοῦ ἀσεβεστάτου βασιλέως Ἰουλιανοῦ
εἰς τὴν Περσίαν,
ὑπὸ τοῦ Ἁγίου Μερκουρίου,
διὰ προσευχῆς τοῦ Ἁγίου,
ἐβασίλευσεν ὁ θεοσεβὴς Ἰοβιανός,
ὅστις βασιλεύσας
μόνον ἕνα χρόνον
ἀπέθανε
καὶ παρέλαβε τὴν βασιλείαν
Οὐαλεντιανὸς καὶ Οὐάλης
ὁ ἀδελφὸς αὐτοῦ,
ἐκ τῶν ὁποίων ὁ Οὐάλης
ἦτο Ἀρειανός.
Ἀρειανοὶ δὲ ἐλέγοντο
ὅσοι ἐδέχοντο τὰ δόγματα
τοῦ αἱρετικοῦ Ἀρείου,
τὸν ὁποῖον ἀνεθεμάτισεν
ἡ Ἁγία Α' Οἰκουμενικὴ Σύνοδος,
ἐπειδὴ ἔλεγεν,
ὅτι ὁ Χριστὸς εἶναι κτίσμα
καὶ ποίημα τοῦ Θεοῦ.
Βασιλεύοντος τοῦ Οὐάλη
εἰς τὴν Ἀνατολήν,
ἠγέρθη μέγας διωγμὸς
ἐναντίον πάντων τῶν Ὀρθοδόξων Χριστιανῶν,
ἐξαιρέτως δὲ εἰς τὴν Καισάρειαν,
ὡς διδάσκοντος παρρησίᾳ τοῦ Ἁγίου
καὶ τὸν βασιλέα αἱρετικὸν ἀποκαλοῦντος.
Τοῦτο ἀκούων ὁ βασιλεὺς
ἠθέλησε νὰ μεταβῇ μόνος του
εἰς Καισάρειαν·
ἀρξάμενος δὲ τῆς ὁδοιπορίας,
ἀπέστειλε πρὸ αὐτοῦ
τὸν ἀρχιμάγειρον αὐτοῦ Δημοσθένην,
ἵνα ἀπειλήσῃ τον Ἅγιον.
Ἀπελθὼν δὲ ἐκεῖνος
καὶ μὴ δυνηθεὶς
νὰ μεταλλάξῃ
τὴν γνώμην τοῦ Ἁγίου
καὶ νὰ τὸν πείσῃ νὰ συγκοινωνήσῃ
εἰς τὸ δόγμα τοῦ Ἀρείου,
ἐπέστρεψεν ἄπρακτος.
Τότε ὁ βασιλεὺς
ἔστειλε δεύτερον,
ἕνα μέγαν ἄρχοντα,
Μόδεστον λεγόμενον,
νὰ ἀπειλήσῃ τὸν Ἅγιον
μὲ τιμωρίας μεγάλας,
ἐὰν δὲν ὁμογνωμονήσῃ
πρὸς τὸν βασιλέα·
ἀλλ’ ἐκεῖνος,
μὴ δυνηθεὶς
νὰ μεταστρέψῃ τὸν Ἅγιον
ἐκ τῆς Ὀρθοδοξίας,
ἐπέστρεψε
καὶ εἶπεν
εἰς τὸν βασιλέα·
«Εὐκολώτερον εἶναι
νὰ μαλάξῃ τις τὸν σίδηρον
ἢ τὴν γνώμην τοῦ Βασιλείου».
Ἀκούσας ταῦτα ὁ βασιλεὺς
καὶ θαυμάσας
τὴν ἀνδρείαν
τῆς ψυχῆς τοῦ Ἁγίου
ἠθέλησε νὰ ὑπάγῃ μόνος του
εἰς τὴν Ἐκκλησίαν,
νὰ ἀκούσῃ τὸν Ἅγιον
πῶς ἐδίδασκεν.
Ἦτο δὲ τότε
ἡ ἑορτὴ τῶν Θεοφανίων.
Ἐλθὼν λοιπὸν ὁ βασιλεὺς
καὶ ἰδὼν πλῆθος λαοῦ ἀναρίθμητον,
καθήμενον μετὰ πάσης εὐταξίας
καὶ ἀκροώμενον
τὴν διδασκαλίαν τοῦ Ἁγίου,
αὐτὸν δὲ ἱστάμενον
μετὰ πάσης σεμνότητος
καὶ διδάσκοντα
ὡς ἄλλον Ἀπόστολον,
κατενύγη τὴν ψυχήν·
καὶ τότε μέν,
τὴν ἡμέραν ἐκείνην,
ὁμιλήσας μετὰ τοῦ Ἁγίου
σώφρονας λόγους,
ἀπῆλθε.
Μετὰ δὲ ἡμέρας τινάς,
προσελθόντες εἰς αὐτὸν
οἱ τοῦ ἀρειανοῦ δόγματος ὑπερμαχοῦντες Ἀρχιερεῖς,
μετέβαλον τὴν γνώμην τοῦ βασιλέως
καὶ ἐπείσθη νὰ ἐξορίσῃ τὸν Ἅγιον·
ὅθεν ὥρισε νὰ γράψουν ἐξ ἀποφάσεως
τὴν ἐξορίαν αὐτοῦ.
Τί ὅμως ἐπηκολούθησεν;
Ἀκούσατε
τὴν ἄπειρον δύναμιν τοῦ Θεοῦ
πῶς ἐνήργησε
τὴν ὥραν ἐκείνην·
τοῦ μὲν γραφέως,
ὅστις ἐπρόκειτο νὰ γράψῃ
τὴν ἐξορίαν τοῦ Ἁγίου,
παρέλυσεν ἡ χείρ,
τοῦ δὲ βασιλέως ὁ υἱός,
παιδίον ὢν,
τόσον βαρέως ἠσθένησεν,
ὥστε ἐκινδύνευε νὰ ἀποθάνῃ.
Τότε ἰδὼν ταῦτα ὁ βασιλεὺς
καὶ γνωρίσας,
ὅτι δὲν εἶναι θέλημα Θεοῦ
νὰ ἐξορισθῇ ὁ Ἅγιος,
διεμήνυσεν εἰς αὐτὸν νὰ ἔλθῃ
νὰ κάμῃ προσευχὴν
ἄνωθεν τοῦ παιδίου.
Καί, ὢ τοῦ θαύματος!
καὶ μόνον ὅτε τὸ εἶδεν ὁ Ἅγιος,
παρευθὺς ἐκεῖνο ἰάθη.
Ὄχι δὲ μόνον
τὸν υἱὸν τοῦ βασιλέως ἰάτρευσεν,
ἀλλὰ καὶ τὸν ἔπαρχον Μόδεστον,
κινδυνεύοντα καὶ τοῦτον νὰ ἀποθάνῃ,
μετ’ ὀλίγον
ἰάτρευσεν ἐκ τῆς ἀσθενείας
ὁ Μέγας Βασίλειος.
Ταῦτα ἰδὼν ὁ βασιλεὺς
καὶ θαυμάσας τὴν ἀρετὴν τοῦ Ἁγίου
ἐπέστρεψεν εἰς τὸν θρόνον αὐτοῦ.
Κατ’ ἐκεῖνον τὸν καιρὸν
ἄρχων τις τοῦ βασιλέως,
συγκάθεδρος τοῦ ἐπάρχου Μοδέστου,
ἐβίαζεν ἀρχόντισσάν τινα χήραν,
ἀπὸ τὴν Καισάρειαν,
νὰ τὸν ὑπανδρευθῇ.
Ἐκείνη δέ,
θέλουσα νὰ γίνῃ Μοναχή,
δὲν ἐδέχετο καθόλου τοὺς λόγους αὐτοῦ·
νικώμενος δὲ ὁ ἄρχων ὑπὸ τοῦ ἔρωτος,
ἔστειλεν ὑπηρέτας
νὰ τὴν φέρουν διὰ τῆς βίας.
Τοῦτο μαθοῦσα ἐκείνη
κατέφυγεν εἰς τὸν Ναὸν τῆς Μητροπόλεως
καὶ εἰσελθοῦσα
εἰς τὸ ἅγιον Βῆμα τῆς Ἐκκλησίας,
ἐκράτει τὸ ἅγιον Δισκοπότηρον
διὰ νὰ μὴ τὴν σύρῃ τις.
Ἀκούσας δὲ ὁ ἔπαρχος Μόδεστος,
ὅτι προσέφυγεν ἡ γυνὴ εἰς τὴν Μητρόπολιν
καὶ θέλων νὰ κατηγορήσῃ τὸν Ἅγιον,
ἔστειλεν ἀνθρώπους
νὰ ἐρευνήσουν
κάτωθεν τῆς κλίνης αὐτοῦ,
δῆθεν νὰ τὴν εὕρουν·
ὄχι δὲ μόνον τοῦτο νὰ κάμουν,
ἀλλὰ καὶ τὸν Ἅγιον νὰ φέρωσι δεδεμένον,
ὡς τάχα εὑρόντες τὴν γυναῖκα
εἰς τὸ κελλίον του.
Ταῦτα ὡς ἔμαθον οἱ Χριστιανοί,
ἄνδρες τε καὶ γυναῖκες,
ὥρμησαν κατὰ τοῦ Μοδέστου
νὰ τὸν φονεύσουν ὡς αἱρετικὸν
καὶ συκοφάντην τοῦ Ἁγίου·
καὶ ἀληθῶς θὰ τὸν ἐφόνευον,
ἐὰν ὁ Ἅγιος
δὲν κατεπράϋνε
τὴν ὀργὴν τοῦ λαοῦ.
Αἰσχυνθεὶς λοιπὸν
ἐκ τῆς αἰτίας ταύτης ὁ Μόδεστος,
ἀλλὰ καὶ φοβηθεὶς
τὴν ὀργὴν τοῦ λαοῦ,
ἀφῆκεν ἥσυχον τὸν Ἅγιον.
Ὁ δὲ ἐχθρὸς τῆς ἀληθείας διάβολος,
βλέπων τὴν Ὀρθοδοξίαν πληθυνομένην
εἰς τὴν ἐπαρχίαν τῆς Καππαδοκίας,
τὴν ὁποίαν ἐκυβέρνα ὁ Ἅγιος,
ἰδοὺ τί ἐμηχανεύθη.
Ὁ βασιλεὺς Οὐάλης
ἠθέλησε νὰ χωρίσῃ
τὴν ἐπαρχίαν τῆς Καππαδοκίας
εἰς δύο ἐπαρχίας
καὶ οὕτω νὰ εἶναι δύο ἔπαρχοι
καὶ δύο κριταὶ
εἰς τὸν τόπον ἐκεῖνον.
Καὶ ὁ μὲν εἷς
νὰ ἔχῃ τὴν ἕδραν του
εἰς τὴν Καισάρειαν,
ὁ δὲ ἕτερος
εἰς τὰ Τύανα.
Μαθόντες τοῦτο οἱ Ἐπίσκοποι,
ὅσοι ἦσαν
εἰς τὸν τόπον τῶν Τυάνων,
τινὲς δὲ ἐκ τούτων
αἱρετικοὶ ὄντες,
ἐφιλονείκουν συχνάκις
μετὰ τοῦ Ἁγίου,
διότι ἤθελον
νὰ ἀναδείξουν
δεύτερον Μητροπολίτην
εἰς Τύανα
καὶ νὰ χωρίσουν
τὴν ἐπαρχίαν
εἰς δύο Μητροπόλεις,
ὅπως θὰ ἦσαν καὶ οἱ ἔπαρχοι.
Ὅμως ὁ Ἅγιος
ἔλεγεν εἰς αὐτοὺς
μετὰ ταπεινώσεως,
ὅτι ἡ Ἐκκλησία
δὲν ἔχει ὑποχρέωσιν
νὰ ἀκολουθῇ τὴν βασιλείαν,
ἀλλὰ ἡ βασιλεία τὴν Ἐκκλησίαν,
οὐδὲ εἶναι πρέπον
νὰ χωρίσουν οἱ Μητροπολῖται,
οἱ μιμηταὶ τοῦ Χριστοῦ,
ἐπειδὴ ἐχώρισαν οἱ ἔπαρχοι.
Δὲν ἤκουον ὅμως ταῦτα
οἱ Ἐπίσκοποι ἐκεῖνοι,
ἐπειδὴ εἶχον
παλαιὰν ἔχθραν
πρὸς τὸν Ἅγιον
καὶ ἐχειροτόνησαν
Μητροπολίτην Τυάνων
τινὰ Ἄνθιμον ὀνομαζόμενον.
Ὄχι δὲ μόνον τοῦτο ἔπραξαν
οἱ κακοὶ Ἀρχιερεῖς,
ἀλλὰ καὶ ἄλλο τι χειρότερον.
Μεταξύ, δηλαδή, τῶν συνόρων
τῆς Καισαρείας καὶ τῶν Τυάνων
εἰς τὴν ὑπώρειαν
τοῦ ὄρους Ταύρου
ἦτο Ναὸς τοῦ Ἁγίου Ὀρέστου,
ὅστις εἶχεν ἀρκετὰ εἰσοδήματα
ἐξ ἀμπέλων καὶ ἀγρῶν,
ὡς καὶ ἄλλα τοιαῦτα.
Ταῦτα λοιπὸν
οἱ πλεονέκται Ἐπίσκοποι ἀφήρπασαν
ἐκ τῆς ἐξουσίας τοῦ Ἁγίου,
μὲ τὸν σκοπὸν
νὰ τὸν λυπήσουν.
Ἀλλ’ ὁ Ἅγιος,
μιμητὴς ὢν τοῦ Χριστοῦ,
ὅστις εἷπε:
«Τῷ θέλοντί σοι κριθῆναι
καὶ τὸν χιτῶνα σου λαβεῖν,
ἄφες αὐτῷ καὶ τὸ ἱμάτιον»,
ὡς μὴ ἀγαπῶν τὰ σκάνδαλα,
εἰρήνευσεν,
ἀρκεσθεὶς εἰς τὴν ἐπαρχίαν Καισαρείας.
Ἕως ὅτου ὁ Θεός,
ἰδὼν τὴν ὑπομονὴν τοῦ Ἁγίου,
συντόμως ἐτιμώρησε
τὸν Μητροπολίτην Τυάνων Ἄνθιμον
καὶ οὕτω
πάλιν ἡνώθησαν ἐκκλησιαστικῶς
αἱ ἐπαρχίαι.
Τότε, λέγουσιν,
ὅτι ἐχειροτόνησεν ὁ Ἅγιος
τὸν Μέγαν Γρηγόριον
τὸν Θεολόγον Ἐπίσκοπον,
εἴς τινα μικρὰν Ἐπισκοπὴν τῆς Καισαρείας
λεγομένην Σάσιμα.
Καὶ ὡς πρὸς μὲν ταῦτα,
ἂς ἔχῃ τέλος ἡ διήγησις.
Διηγούμεθα δὲ ἤδη
ἕτερον θαῦμα τοῦ Ἁγίου
καὶ παρακαλοῦμεν τὴν ἀγάπην σας,
εὐλογημένοι Χριστιανοί,
νὰ ἀκούσητε τοῦτο
μετὰ πίστεως καὶ εὐλαβείας.
Εἰς Καισάρειαν
ἦτο ἄρχων τις,
Προτέριος ὀνομαζόμενος,
πλούσιος πολὺ
καὶ φοβούμενος τὸν Θεόν.
Εἶχε δὲ οὗτος
θυγατέρα μονογενῆ
ὡραίαν κατὰ τὴν μορφήν,
δεκαπενταετῆ.
Τί λοιπὸν ἐσκέφθη
ὁ πανοῦργος διάβολος,
ὁ ἐχθρὸς τῆς παρθενίας;
Ἤναψε κακὴν ἐπιθυμίαν
εἰς ἕνα δοῦλον
τοῦ ἄρχοντος ἐκείνου
καὶ ἐξηνάγκαζε τοῦτον
νὰ εὕρῃ πάντα τρόπον
διὰ νὰ τὴν κάμῃ σύζυγόν του.
Ἐπειδὴ δὲ
δὲν ἠδύνατο
νὰ κατορθώσῃ τοῦτο,
μετέβη εἰς ἕνα μάγον,
εἰδωλολάτρην τοῦ καιροῦ ἐκείνου,
ὑπηρέτην τοῦ διαβόλου
καὶ εἶπεν εἰς αὐτόν·
«Ἐὰν μεταστρέψῃς
τὴν καρδίαν
τῆς θυγατρὸς
τοῦ αὐθέντου μου,
ὥστε νὰ μὲ ἀγαπήσῃ
καὶ νὰ μὲ πάρῃ ὡς σύζυγόν της,
θέλω γίνει δοῦλός σου
καὶ ὅ,τι θέλεις θὰ σοῦ δώσω».
Τότε ὁ μάγος
εἶπεν εἰς τὸν δοῦλον·
«Ἐὰν ἀρνηθῇς ἐγγράφως τὸν Χριστόν,
θέλω ἐκτελέσει
τὴν ἐπιθυμίαν σου».
Ὁ ἐλεεινὸς δοῦλος ἀπήντησεν·
«Ἀρνοῦμαι τὸν Χριστὸν
καὶ διὰ λόγου
καὶ ἐγγράφως,
ἀρκεῖ νὰ γίνῃ
τὸ θέλημά μου».
Ὁ μάγος τότε
εἶπεν εἰς αὐτόν·
«Θέλω σοῦ δώσει ἕνα γράμμα
καὶ κατὰ τὸ μεσονύκτιον νὰ ὑπάγῃς,
εἰς ἓν μνημεῖον εἰδωλολάτρου,
ὅπου, ἀφοῦ ἐπικαλεσθῇς τοὺς δαίμονας,
ὕψωσον αὐτὸ εἰς τὸν ἀέρα.
Τότε θὰ ἔλθωσιν οἱ δαίμονες
καὶ θὰ σὲ ἁρπάσουν
καὶ θὰ σὲ ὁδηγήσουν
εἰς τὸν ἄρχοντά των,
ἐκεῖ δὲ θέλει γίνει
ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ἐπιθυμεῖς».
Τὸ δὲ γράμμα ἔγραφεν οὕτω·
«Ἐπειδὴ,
ὡς αὐθέντου καὶ δεσπότου μου
πρέπει νὰ ὑπηρετῶ
τὴν ἐπιθυμίαν σου,
τοῦ νὰ μεταστρέφω
τοὺς Χριστιανοὺς
ἀπὸ τὴν πίστιν τοῦ Χριστοῦ
καὶ νὰ πιστεύουν εἰς σέ,
διὰ τοῦτο σοὶ ἀποστέλλω
καὶ τοῦτον τὸν νέον,
ὅστις ἐτρώθη ὑπὸ ἔρωτος
καὶ σὲ παρακαλῶ
νὰ πράξῃς τὸ θέλημά του
διὰ νὰ ἔχω καὶ ἐγὼ
τὴν ὑπερηφάνειαν
μεταξὺ τῶν ἀνθρώπων,
ἵνα συντρέχωσι πρὸς ἐμέ».
Ταύτην τὴν γραφὴν
ἀφοῦ ἔγραψεν,
ἔδωκεν ὁ μάγος
εἰς τὸν νέον.
Ἐκεῖνος δέ,
κατὰ τὴν προσταγήν του,
σταθεὶς ἐπὶ τοῦ μνημείου
ἑνὸς εἰδωλολάτρου
καὶ ἐπικαλεσθεὶς
τοὺς δαίμονας,
ἔρριψεν αὐτήν,
εὐθὺς δὲ ἐφάνησαν
πρὸ αὐτοῦ
οἱ δαίμονες
καὶ εἶπον·
«Ἐὰν θέλῃς
νὰ γίνῃ ἡ ἐπιθυμία σου,
ἀκολούθει μας».
Τὸν μετέφερον λοιπὸν
ἐκεῖ ὅπου ἐκάθητο
ὁ μιαρὸς διάβολος,
ἐπὶ ὑψηλοῦ καθίσματος,
περιτριγυριζόμενος
ὑπὸ τῶν δαιμονίων.
Ἀναγνώσας δὲ τὴν γραφὴν τοῦ μάγου,
εἶπε πρὸς τὸν νέον·
«Πιστεύεις εἰς ἐμέ»;
Ἐκεῖνος τότε ἀπήντησε·
«Ναί, πιστεύω».
Ἠρώτησε πάλιν ὁ διάβολος·
«Ἀρνεῖσαι τὸν Χριστόν;»
«Ναί, ἀρνοῦμαι αὐτόν»,
εἶπεν ὁ νέος.
«Ἀχάριστοι εἶσθε σεῖς οἱ Χριστιανοί,
συνέχισεν ὁ διάβολος.
Διότι,
ὅταν σᾶς παρουσιάζεται ἀνάγκη,
ἔρχεσθε πρὸς ἐμέ,
ὅταν δὲ γίνῃ αὐτό,
τὸ ὁποῖον ἐπιθυμεῖτε,
μὲ ἀρνεῖσθε
καὶ μεταβαίνετε
πρὸς τὸν Χριστόν,
ὅστις, ἐπειδὴ εἶναι φιλάνθρωπος,
σᾶς δέχεται.
Ἀλλὰ ἀρνήθητι ἐγγράφως
τὴν πίστιν σου
καὶ τὸ βάπτισμα
καὶ γράψε ὅτι δέχεσαι
νὰ κολασθῇς αἰωνίως μετ’ ἐμοῦ,
ἐν τῇ ἡμέρα τῆς κρίσεως,
καὶ τότε θέλω σὲ ὑπηρετήσει».
Τότε ὁ ταλαίπωρος ἐκεῖνος νέος,
τετυφλωμένος ὑπὸ τοῦ ἔρωτος,
ἔδωκεν ἐγγράφως
τὴν ἄρνησιν τῆς πίστεώς του,
καθὼς ἐζήτησεν ὁ δαίμων.
Ἀφοῦ δὲ ἔπραξε τοῦτο,
ἐπέστρεψεν
εἰς τὸν οἶκον
τοῦ αὐθέντου του,
εὐθὺς δὲ ἔστειλεν ὁ διάβολος
τοὺς ὑπηρέτας αὐτοῦ
νὰ παρασύρουν τὴν κόρην
εἰς τὴν ἐπιθυμίαν τοῦ νέου.
Μετά τινας δὲ ἡμέρας
ἤρχισεν ἡ κόρη ἐκείνη
νὰ κραυγάζῃ·
«Ἢ δώσατέ μου σύζυγον
τὸν τάδε δοῦλόν μας,
εἰ δὲ μὴ θέλω θανατωθῇ».
Ταῦτα ἀκούοντες
οἱ γονεῖς αὐτῆς
καθ’ ἑκάστην
καὶ ἰδόντες ὅτι
πολλάκις ὥρμησεν,
ἵνα ἀπαγχονισθῇ,
ἐπειδὴ δὲ καί
τινες φίλοι
συνεβούλευσαν αὐτούς,
ὅτι καλλίτερον εἶναι
νὰ γίνῃ ἡ ἐπιθυμία της
ἢ νὰ ἀποθάνῃ ἀδίκως,
κλαίοντες καὶ ὀδυρόμενοι
ἐτέλεσαν τοὺς γάμους.
Ἀφ’ ὅτου δὲ ἐγένοντο
οὗτοι οἱ γάμοι,
ὁ νέος οὐδέποτε
οὔτε εἰς τὴν Ἐκκλησίαν μετέβαινεν
οὔτε τῶν Ἀχράντων Μυστηρίων μετέλαβεν
οὔτε τὸ σημεῖον τοῦ σταυροῦ ἔκαμνεν.
Ἰδόντες τοῦτο
Χριστιανοί τινες γείτονες,
εἶπον πρὸς τὴν γυναῖκα·
«Γνώριζε καλά,
ὅτι ὁ σύζυγός σου
δὲν εἶναι Χριστιανός».
Μίαν λοιπὸν ἡμέραν
εἶπεν αὕτη
εἰς τὸν σύζυγόν της·
«Ἔχω τὴν ὑποψίαν,
ὅτι δὲν εἶσαι Χριστιανός,
ἐπειδὴ παρῆλθον τόσαι Κυριακαὶ
καὶ τόσαι Δεσποτικαὶ ἑορταὶ
καὶ ποτὲ δὲν μετέβης
εἰς τὴν Ἐκκλησίαν,
οὔτε διὰ νὰ προσκυνήσῃς,
οὔτε διὰ νὰ κοινωνήσῃς,
οὔτε νὰ κάμῃς τὸν σταυρόν σου.
Ἐγὼ ὅμως νομίζουσα
ὅτι εἶσαι Χριστιανός,
σὲ ὑπανδρεύθην.
Ἂν λοιπὸν δὲν δεχθῇς
νὰ μεταβῶμεν ὁμοῦ
εἰς τὴν Ἐκκλησίαν,
θέλω σὲ ἀποχωρισθῆ».
Τότε,
ὡς εἶδεν
ὁ ταλαίπωρος ἐκεῖνος,
ὅτι δὲν δύναται πλέον
νὰ ἀποκρύψῃ
ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ἔπραξεν,
εἶπεν εἰς αὐτήν.
«Ἐγώ, διὰ τὴν πρὸς σὲ ἀγάπην,
ἠρνήθην τὸν Χριστὸν ἐγγράφως.
Δὲν δύναμαι λοιπὸν
νὰ εἰσέλθω
εἰς τὴν Ἐκκλησίαν
τῶν Χριστιανῶν,
οὔτε νὰ κοινωνήσω».
Ὡς ἤκουσε ταῦτα
ἡ δυστυχὴς ἐκείνη γυνή,
ἔκλαυσεν,
ἐθρήνει
καὶ ἐτύπτετο
διὰ τὴν συμφοράν,
ἥτις συνέβη εἰς αὐτήν.
Ἔσπευσεν ὅθεν
εἰς τὸν Ἅγιον Βασίλειον
καὶ διηγήθη πρὸς αὐτὸν
τὴν ὑπόθεσιν.
Τότε ὁ Ἅγιος
ἐκάλεσε τὸν νέον
καὶ τὸν ἠρώτησε
περὶ τῶν συμβάντων,
ἐκεῖνος δὲ μετὰ δακρύων
ἐξωμολογήθη
ὅλην τὴν ἀλήθειαν.
Τότε ὁ Ἅγιος
ἠρώτησε τὸν νέον·
«Θέλεις νὰ μετανοήσῃς;»
«Θέλω, Ἅγιε δέσποτα»,
ἀπήντησεν ὁ νέος,
«ἀλλὰ δὲν δύναμαι,
διότι ἠρνήθην ἐγγράφως
τὴν πίστιν μου».
«Ἄκουσόν με εἰς ὅ,τι σοῦ εἰπῶ»,
εἶπεν ὁ Ἅγιος.
«Μὴ σὲ μέλει
διὰ τὴν ἔγγραφόν σου ὁμολογίαν,
διότι ἡ μετάνοια
καὶ αὐτὴν ἀκόμη δύναται
νὰ καταστήσῃ ἄχρηστον».
«Εἰς τὸν λαιμόν σου
κρέμαται ἡ ψυχή μου,
Ἅγιε δέσποτα,
εἶπεν ὁ νέος.
Ὅ,τι προστάξῃς,
θέλω πράξει».
Τότε ὁ Ἅγιος
ἔκλεισε τὸν νέον
ἐντὸς τοῦ κελλίου
καὶ εἶπεν εἰς αὐτόν·
«Μεῖνε ἐδῶ καὶ προσεύχου,
νηστεύων ἐπὶ τρεῖς ἡμέρας,
κατόπιν δὲ
θέλω ἔλθω ἐγὼ
νὰ σὲ ἴδω».
Ὁ δὲ Ἅγιος
κατὰ μόνας προσηύχετο
καὶ ἐδέετο νηστεύων
διὰ τὴν σωτηρίαν ἐκείνου.
Μετὰ δὲ τὴν τρίτην ἡμέραν
ἦλθεν ὁ Ἅγιος
καὶ ἠρώτησεν αὐτόν·
«Πῶς διάγεις, τέκνον μου;»
Ἀπεκρίθη ὁ νέος·
«εἰς μεγάλην ἀνάγκην εὑρίσκομαι,
Ἅγιε τοῦ Θεοῦ,
διότι δὲν δύναμαι νὰ ὑπομένω
τὰς φωνὰς καὶ τοὺς δαρμοὺς τῶν δαιμόνων,
ἐπειδή, κρατοῦντες τὴν ὁμολογίαν μου,
μὲ πολεμοῦν λέγοντές μου·
«Ὅσον καὶ ἂν κοπιάζῃς,
δὲν θὰ δυνηθῇς νὰ ἐλαφρωθῇς,
ἐπειδὴ ἡμεῖς κρατοῦμεν
τὸ ἰδιόχειρον γράμμα σου».
Εἶπε τότε ὁ Ἅγιος·
«Μὴ φοβοῦ, τέκνον,
μόνον πίστευε
καὶ θέλεις σωθῆ».
Ταῦτα ἀφοῦ εἶπεν ὁ Ἅγιος
καὶ ἔδωκεν εἰς αὐτὸν
ἄρτον καὶ ὕδωρ,
τὸν ἔκλεισε πάλιν
ἐντὸς τοῦ κελλίου.
Μετὰ δὲ ἡμέρας τινὰς
πάλιν ὁ Ἅγιος
μετέβη πρὸς αὐτὸν
καὶ ἠρώτησε·
«Πῶς ἔχεις, τέκνον;»
Ἀπεκρίθη ὁ νέος·
«Διὰ τῶν ἁγίων εὐχῶν σου,
καλῶς·
διότι τώρα
δὲν βλέπω τοὺς δαίμονας
ὀφθαλμοφανῶς.
Μόνον τὰς φωνὰς
καὶ τὰς ἀπειλάς των
ἀκούω
ἐκ τοῦ μακρόθεν».
Καὶ πάλιν ὁ Ἅγιος,
ἀφοῦ ἔδωσεν εἰς αὐτὸν τροφὴν
καὶ προσηυχήθη,
ἔκλεισε τὴν θύραν
καὶ ἀνεχώρησεν.
Ὅτε δὲ συνεπληρώθησαν
τεσσαράκονται ἡμέραι,
μετέβη πάλιν ὁ Ἅγιος
καὶ ἠρώτησε·
«Πῶς ἔχεις, τέκνον;»
Ἀπεκρίθη τότε ἐκεῖνος.
«Μὲ τὴν εὐχήν σου,
πολὺ καλῶς,
Ἅγιε δέσποτα.
Τώρα οὔτε
τὴν κακὴν σκιὰν
τῶν δαιμόνων βλέπω,
οὔτε τὰς φωνάς των ἀκούω.
Μάλιστα δὲ
ταύτην τὴν νύκτα
εἶδον ὅραμα,
ὅτι ἐπάλαισες δι’ ἐμὲ
μετὰ τοῦ διαβόλου
καὶ ἐνίκησες».
Εὐθὺς τότε ὁ Ἅγιος,
ἀποστείλας
τοὺς ἐπὶ τῆς εὐταξίας,
παρήγγειλεν
εἰς πάντας τοὺς κληρικοὺς
καὶ Χριστιανοὺς
νὰ συναθροισθῶσιν
εἰς τὴν Ἐκκλησίαν.
Ὡς δὲ οὗτοι συνηθροίσθησαν,
εἶπε πρὸς αὐτούς·
«Τέκνα μου ἀγαπητά,
ἂς εὐχαριστήσωμεν ἅπαντες
τὸν Κύριον,
διότι εὑρέθη
τὸ ἀπολωλὸς πρόβατον.
Ἀλλὰ πρέπον εἶναι
νὰ κοπιάσωμεν καὶ ἡμεῖς,
διὰ τὴν ἀγάπην τοῦ Χριστοῦ,
κάμνοντες ἀγρυπνίαν
κατὰ τὴν νύκτα ταύτην,
ὅπως ἐλεήσῃ
τὸ πλάσμα
τῶν χειρῶν Αὐτοῦ».
Ποιήσαντες λοιπὸν ἀγρυπνίαν
μετὰ ψαλμῶν καὶ θερμῶν δακρύων
ἐδέοντο τοῦ Θεοῦ
καθ’ ὅλην τὴν νύκτα.
Κατὰ δὲ τὴν τρίτην ὥραν τῆς ἡμέρας
εἰσῆλθεν ἵνα λειτουργήσῃ.
Ἐνῷ δὲ ἐτέλει ὁ Ἅγιος
τὴν θείαν λειτουργίαν,
ἦλθον ἐκεῖ οἱ δαίμονες,
ἵνα ἁρπάσωσι τὸν νέον.
Ἐκεῖνος τότε, φοβηθείς,
ἦλθε πρὸς τὸν Ἅγιον
καὶ κρατούμενος ἀπ’ αὐτοῦ
ἔκραζεν·
«Ἐλέησόν με,
δοῦλε τοῦ Θεοῦ,
ἐλέησόν με,
διότι ἦλθον οἱ δαίμονες
καὶ θέλουν νὰ μὲ ἁρπάσουν».
Εἶπε τότε ὁ Ἅγιος
πρὸς τοὺς δαίμονας·
«Ἀναίσχυντοι καὶ μιαροί,
δὲν σᾶς ἀρκεῖ
ἡ ἰδική σας ἀπώλεια,
ἀλλ’ ἤλθετε
εἰς τὸν Ναὸν τοῦ Θεοῦ
νὰ ἁρπάσετε καὶ τοῦτον;»
Ἀπεκρίθη τότε εἷς τῶν δαιμόνων·
«Ἀδικεῖς με, Βασίλειε.
Ἐγὼ δὲν μετέβην πρὸς αὐτόν,
ἀλλ’ αὐτός,
μὲ τὴν θέλησίν του,
ἦλθε πρὸς ἐμὲ
καὶ ἠρνήθη τὴν πίστιν του.
Ἰδοὺ ἡ ἔγγραφος αὐτοῦ ὁμολογία».
Ἀλλ’ ὁ Ἅγιος εἶπεν·
«Εὐλογητὸς Κύριος ὁ Θεός μου,
τὸ πλῆθος τοῦτο
δὲν θέλει καταβιβάσει
τὰς χεῖρας αὐτοῦ,
ἂν σὺ δὲν ἀποδώσῃς
τὸ ἔγγραφον».
Καὶ στραφεὶς
πρὸς τοὺς ἐκκλησιαζομένους
εἶπεν·
«Ἀνεγείρατε τὰς χεῖρας
πρὸς τὸν οὐρανὸν
καὶ ἀναφωνήσατε μετὰ δακρύων τό,
Κύριε ἐλέησον».
Ἱσταμένου δὲ τοῦ λαοῦ,
ὡς ὁ Ἅγιος ἐπρόσταξε
καὶ ἀναφωνοῦντος
ἐπὶ ὥρας πολλὰς
«Κύριε ἐλέησον»,
ἰδοὺ τὸ ἔγγραφον
τοῦ νέου ἐκείνου,
ἐπὶ τοῦ ἀέρος φερόμενον,
ἦλθε καὶ ἐτέθη
ἐπὶ τῶν χειρῶν τοῦ Ἁγίου.
Δεχθεὶς δὲ τοῦτο ὁ Ἅγιος
καὶ εὐχαριστήσας τὸν Θεόν,
εἶπε πρὸς τὸν νέον·
«Ἀναγνωρίζεις
τὸ ἰδιόχειρον γράμμα σου;»
Ὁ νέος ἀπήντησε·
«Ναί, Ἅγιε τοῦ Θεοῦ,
τοῦτο εἶναι».
Τότε ὁ Ἅγιος ἔσχισεν αὐτὸ
εἰς λεπτὰ τεμάχια
καὶ συνεπλήρωσε
τὴν Λειτουργίαν.
Μετὰ δὲ ταῦτα,
ἀφοῦ ἐνουθέτησεν αὐτὸν
καὶ ἤλειψε διὰ θείου Μύρου,
τὸν παρέδωσεν
εἰς τὴν ἰδίαν αὐτοῦ γυναῖκα,
καὶ ἐπέστρεψεν
εἰς τὸν οἶκον αὐτοῦ
δοξάζων καὶ εὐλογῶν
τὸν πανοικτίρμονα Θεόν.
Ἠθέλησέ ποτε ὁ Ἅγιος
νὰ μεταβῇ
εἴς τινα πόλιν
τῆς ἐπαρχίας του,
εἰς τὴν ὁποίαν ὑπηρέτει
Ἱερεύς τις,
Ἀναστάσιος ὀνομαζόμενος,
ἄνθρωπος δίκαιος
καὶ ἐνάρετος.
Ἐκτὸς δὲ τῆς ἐγκρατείας
καὶ τῆς νηστείας,
τὰς ὁποίας ἀκριβῶς ἐφύλαττεν,
εἶχε καὶ σύζυγον,
Θεογνωσίαν καλουμένην,
τὴν ὁποίαν οὐδόλως ἐγνώρισεν
ὡς γυναῖκα
ἐπὶ τεσσαράκοντα ἔτη,
μόνον εἶχεν αὐτὴν
ὡς ἀδελφήν.
Οἱ δὲ ἄνθρωποι
τῆς πόλεως ἐκείνης
ἔλεγον,
ὅτι εἶναι στεῖρα
καὶ δὲν γεννᾷ τέκνα.
Ἀκόμη καὶ ἄλλην ἀρετὴν εἶχεν
ὁ Ἱερεὺς οὗτος,
ὅτι ἐκράτει
εἰς τὴν οἰκίαν του
ἄνθρωπον ἀσθενοῦντα ἐκ λώβης,
τὸν ὁποῖον ἐπεριποιεῖτο καὶ ἐθεράπευεν
αὐτὸς καὶ ἡ πρεσβυτέρα αὐτοῦ,
χωρὶς οὐδεὶς νὰ γνωρίζῃ τι.
Ὅτε δὲ ἐξεκίνησεν ὁ Ἅγιος
διὰ τὴν ὁδοιπορίαν αὐτοῦ,
ὁ Ἱερεὺς Ἀναστάσιος
ἐπληροφορήθη τοῦτο
διὰ Πνεύματος Ἁγίου
καὶ εἶπεν
εἰς τὴν πρεσβυτέραν αὐτοῦ·
«Ἀδελφή μου,
ἐγὼ θέλω μεταβῆ
εἰς τὸν ἀγρόν μας,
ἐπειδὴ εἶναι ἀνάγκη.
Σήμερον δὲ ἔρχεται
ὁ Δεσπότης ἡμῶν
καὶ τὴν τάδε ὥραν νὰ ἐξέλθῃς
μετὰ θυμιάματος καὶ λαμπάδων,
ἵνα τὸν προϋπαντήσῃς».
Ὡς δὲ ἐξῆλθεν ἡ Θεογνωσία,
κατὰ τὴν ὥραν ἐκείνην
τὴν ὁποίαν ὥρισεν εἰς αὐτὴν ὁ Ἀναστάσιος,
ἰδοὺ ἔφθασε καὶ ὁ Ἅγιος
καὶ εἶπε πρὸς αὐτήν·
«Πῶς ἔχεις, κυρία Θεογνωσία;»
Αὕτη δὲ ἐκπλαγεῖσα
διὰ τὴν κλῆσιν τοῦ ὀνόματος αὐτῆς,
ἀπεκρίθη·
«Καλῶς, Δέσποτα Ἅγιε».
Ἠρώτησε κατόπιν αὐτὴν ὁ Ἅγιος·
«Ποῦ εἶναι ὁ κύριος Ἀναστάσιος,
ὁ πρεσβύτερος ἀδελφός σου;»
Ἀπεκρίθη ἐκείνη·
«Σύζυγός μου εἶναι, Δέσποτα,
καὶ ἔχει μεταβῆ
εἰς τὸν ἀγρὸν
διὰ νὰ ἐργασθῇ».
Εἶπε τότε ὁ Ἅγιος·
«Οὗτος ἦλθε
καὶ εἶναι ἐντὸς τῆς οἰκίας,
μὴ στείλῃς λοιπὸν ἀνθρώπους
νὰ τὸν καλέσουν».
Ἀκούσασα ἡ Θεογνωσία
ταύτας τὰς προφητείας τοῦ Ἁγίου,
ἔπεσεν εἰς τοὺς πόδας αὐτοῦ
μετὰ δακρύων
εἰποῦσα·
«Εὔχου ὑπὲρ ἐμοῦ τῆς ἁμαρτωλῆς,
Δέσποτα Ἅγιε,
διότι βλέπω εἰς σὲ
μεγάλα καὶ θαυμαστά».
Εὐχηθεὶς δὲ ταύτην ὁ Ἅγιος
εἰσῆλθεν εἰς τὸν οἶκον αὐτῆς.
Προϋπήντησε δὲ αὐτὸν
ἔξω τῆς θύρας
καὶ ὁ Ἱερεὺς Ἀναστάσιος.
Ἀφοῦ δὲ ὁ Ἅγιος ἐκάθησεν,
εἶπεν εἰς τὸν Ἱερέα.
«Διηγήθητί μας,
κύριε Ἀναστάσιε,
τὰς ἀρετάς σου,
πρὸς ὠφέλειαν
τῶν παρισταμένων Χριστιανῶν».
Ἀπεκρίθη τότε ὁ Ἀναστάσιος·
«Ἁμαρτωλὸς ἄνθρωπος εἶμαι,
Δέσποτα Ἅγιε.
Ποίαν ἀρετὴν
ζητεῖς ἀπ’ ἐμοῦ;
Τοῦτο δὲ λέγω
εἰς τὴν ἀρχιερωσύνην σου·
ὅτι ἔχω δύο ἄροτρα
καὶ τὸ μὲν ἓν ἐργάζομαι ἐγώ,
τὸ δὲ ἄλλο ὁ δοῦλός μου.
Ἀπὸ δὲ τὸ προϊὸν
κρατοῦμεν ὅσον ἀρκεῖ
διὰ νὰ ἐξοικονομηθῶμεν
εἰς τὸν χρόνον,
τὸ δὲ ὑπόλοιπον
δίδομεν εἰς τοὺς πτωχούς.
Ἔχω δὲ καὶ
τὴν σύζυγόν μου καὶ δούλην σου,
ἥτις μὲ ὑπηρετεῖ».
«Μὴ τὴν λέγῃς σύζυγόν σου,
εἶπεν ὁ Ἅγιος,
ἀλλὰ κάλεσον αὐτὴν ἀδελφήν σου,
καθὼς πράγματι εἶναι,
εἰπέ μοι δὲ καὶ
τὰς ἄλλας ἀρετάς σου».
Ἀπεκρίθη τότε ὁ Ἱερεὺς Ἀναστάσιος·
«Καμμίαν ἀρετὴν δὲν ἔχω,
Δέσποτά μου,
καὶ εἶμαι ἔρημος
πάσης ἀγαθοεργίας».
Λέγει τότε ὁ Ἅγιος·
«Ἐγέρθητι
καὶ ἐλθὲ μετ’ ἐμοῦ».
Ὡς λοιπὸν ἔπραξε τοῦτο ὁ Ἱερεύς,
ὡδήγησεν αὐτὸν ὁ Ἅγιος
εἰς τὸ κελλίον,
ὅπου εἶχε τὸν ἀσθενοῦντα κεκλεισμένον
καὶ εἶπεν εἰς αὐτόν·
«Ἄνοιξον τὴν θύραν ταύτην».
Ἀπεκρίθη ὁ πρεσβύτερος·
«Μὴ εἰσέλθῃς,
Ἅγιε τοῦ Θεοῦ,
διότι ὁ τόπος
εἶναι μεμολυσμένος».
«Καὶ ἐγὼ τοιοῦτον τόπον χρειάζομαι»,
εἶπεν ὁ Ἅγιος.
Ἐπειδὴ δὲ ὁ Ἱερεὺς
δὲν ἠθέλησε
νὰ ἀνοίξῃ τὴν θύραν,
ἵνα μὴ γίνῃ φανερὰ
ἡ ἀρετὴ αὐτοῦ,
διὰ μόνης τῆς προσευχῆς του
ἤνοιξε ταύτην ὁ Ἅγιος
καὶ ἀφοῦ εἰσῆλθεν ἐντός,
εἶπεν εἰς τὸν Ἀναστάσιον·
«Διατί ἀποκρύπτεις ἀπ’ ἐμοῦ
τὸν θησαυρὸν τοῦτον;»
Ἀπήντησεν ὁ πρεσβύτερος·
«Εἶναι ὀργίλος καὶ ὀξύθυμος,
Δέσποτά μου,
καὶ ἐφοβήθην
νὰ σᾶς τὸν παρουσιάσω
μήπως εἴπῃ
λόγον τινὰ βλάσφημον
κατὰ σοῦ».
Εἶπε τότε ὁ Ἅγιος
πρὸς τὸν πρεσβύτερον·
«Καλῶς ἠγωνίσθης διὰ τοῦτον
ἐπὶ τόσους χρόνους,
ἀλλ’ ἄφες καὶ ἐμὲ
κατὰ ταύτην τὴν νύκτα
νὰ ὑπηρετήσω αὐτόν».
Παρέμεινε λοιπὸν ὁ Ἅγιος
ἐντὸς τοῦ κελλίου τοῦ ἀσθενοῦς
καθ’ ὅλην τὴν νύκτα,
προσευχόμενος θερμῶς
πρὸς τὸν Θεόν.
Καὶ ὦ τοῦ θαύματος!
Τὴν πρωΐαν
ἐξήγαγεν αὐτὸν
ἐκ τοῦ κελλίου
τελείως θεραπευθέντα,
χωρὶς νὰ ἔχῃ πλέον
οὐδὲ τὸ ἐλάχιστον σημεῖον
τῆς λώβης.
Τὸν καιρὸν ἐκεῖνον
ὁ Ὅσιος Ἐφραὶμ ὁ Σύρος
εὑρίσκετο εἰς τὴν ἔρημον
ἡσυχάζων.
Ἀκούσας δὲ
περὶ τῶν θαυμάτων
τοῦ Ἁγίου Βασιλείου,
παρεκάλεσε τὸν Θεὸν
νὰ ἀποκαλύψῃ εἰς αὐτὸν
ὁποῖος εἶναι ὁ Ἅγιος.
Εἶδε τότε στήλην πυρός,
ἥτις ἀνυψοῦτο μέχρι τοῦ οὐρανοῦ
καὶ ἤκουσε φωνὴν λέγουσαν·
«Ἐφραίμ, Ἐφραίμ,
καθὼς τὴν πυρίνην ταύτην στήλην,
τοιοῦτος εἶναι ὁ Μέγας Βασίλειος».
Τότε,
χωρὶς οὐδόλως νὰ ἀμελήσῃ,
παρέλαβε μετ’ αὐτοῦ διερμηνέα,
ὅστις ἐγνώριζε
τὴν Ἑλληνικὴν
καὶ Συριακὴν γλῶσσαν
καὶ μετέβη
εἰς τὴν Καισάρειαν.
Ἦτο δὲ τότε
ἡ ἑορτὴ τῶν Φώτων.
Εἰσελθὼν δὲ εἰς τὴν Ἐκκλησίαν
καὶ ἰδὼν τὸν Ἅγιον Βασίλειον
ἐνδεδυμένον λαμπρὰ καὶ πολύτιμα ἄμφια,
μετὰ πολλῆς δὲ παρρησίας τελοῦντα
τὴν ἱερὰν Λειτουργίαν,
κατηγόρησε τὸν ἑαυτόν του
καὶ εἶπε πρὸς τὸν διερμηνέα·
«Ματαίως ἐκοπιάσαμεν, ἀδελφέ.
Διότι οὗτος,
ἂν καὶ εἰς τοιαύτην δόξαν εὑρίσκεται,
δὲν εἶναι καθὼς τὸν εἶδον».
Ταῦτα,
τὰ ὁποῖα ἔλεγεν ὁ Ὅσιος Ἐφραίμ,
ἐπληροφορήθη ὁ Ἅγιος
ἐκ Πνεύματος Ἁγίου
καὶ ἀφοῦ ἐκάλεσεν ἕνα Διάκονον,
εἶπεν εἰς αὐτόν·
«Πήγαινε
εἰς τὴν δυτικὴν θύραν
τῆς Ἐκκλησίας
καὶ θέλεις ἴδει
δύο Μοναχοὺς ἱσταμένους ἐκεῖ,
τὸν ἕνα ἀγένειον,
ὑψηλὸν καὶ λεπτόσαρκον,
τὸν δὲ ἄλλον
μὲ μαύρην γενειάδα.
Εἰπὲ λοιπὸν
εἰς τὸν ἀγένειον·
«Νὰ ἔλθῃς εἰς τὸ Ἅγιον Βῆμα,
διότι σὲ καλεῖ ὁ πατήρ σου,
ὁ Ἀρχιεπίσκοπος».
Ἀπελθὼν ὅθεν ὁ Διάκονος
καὶ μετὰ βίας
διασχίσας τὸ πλῆθος,
εἶπε πρὸς τὸν Ὅσιον Ἐφραὶμ
τοὺς λόγους τοῦ Ἁγίου.
Ἐκεῖνος δέ,
διὰ τοῦ διερμηνέως,
ἀπεκρίθη·
«Ἐπλανήθης, ἀδελφέ,
διότι ἡμεῖς εἴμεθα ξένοι
καὶ ἄγνωστοι.
Πῶς λοιπὸν μᾶς γνωρίζει
ὁ Ἀρχιεπίσκοπος;»
Ὡς δὲ ἐπέστρεψεν ὁ Διάκονος
καὶ ἀνέφερεν εἰς τὸν Ἅγιον
τοὺς λόγους τούτους τοῦ Ὁσίου Ἐφραίμ,
πάλιν ὁ Ἅγιος ἀπέστειλεν αὐτόν,
εἰπών·
«Πήγαινε καὶ εἰπέ·
Κύριε Ἐφραίμ,
ἐλθὲ εἰς τὸ Ἅγιον Βῆμα,
διότι σὲ καλεῖ ὁ Ἀρχιεπίσκοπος».
Μεταβὰς λοιπὸν ἐκ δευτέρου ὁ Διάκονος,
ἀφοῦ ἠσπάσθη τὰ ἄκρα τῶν ποδῶν αὐτοῦ,
εἶπεν εἰς τὸν Ὅσιον
τοὺς λόγους τοῦ Ἁγίου.
Τότε ὁ Ὅσιος Ἐφραὶμ
προσέφερε μετάνοιαν
εἰς τὸν Διάκονον,
εἰπών·
«Ἀληθῶς στήλη πυρὸς εἶναι
ὁ Μέγας Βασίλειος,
ἀλλὰ παρακαλῶ τοῦτον,
ἵνα ὁμιλήσωμεν μετ’ αὐτοῦ
κατὰ μόνας
ἐν τῷ σκευοφυλακείῳ».
Ὅτε δὲ ἐτελείωσεν
ἡ θεία Λειτουργία,
προσεκάλεσεν ὁ Ἅγιος τὸν Ὅσιον Ἐφραὶμ
καὶ ἀφοῦ ἠσπάσθη τοῦτον,
συνωμίλησε μετ’ αὐτοῦ
διὰ πνευματικὰ καὶ θεῖα νοήματα
καὶ παρεκάλεσε τοῦτον,
ἐὰν ἔχῃ ζήτημά τι
κεκρυμμένον ἐν τῇ καρδίᾳ του,
νὰ τοῦ τὸ εἴπῃ.
Τότε ὁ Ὅσιος Ἐφραὶμ εἶπε
διὰ τοῦ διερμηνέως·
«Μίαν χάριν ζητῶ
ἀπὸ τὴν ἀρχιερωσύνην σου,
δοῦλε τοῦ Θεοῦ».
«Ὅ,τι ἐπιθυμεῖς, ζήτησον»,
εἶπεν ὁ Ἅγιος,
«διότι πολλὰ σοῦ ὀφείλω,
διὰ τὸν κόπον,
τὸν ὁποῖον κατέβαλες
διὰ τὴν ἐμὴν ταπεινότητα».
Εἶπε τότε ὁ Ὅσιος Ἐφραίμ.
«Γνωρίζω, Δέσποτα Ἅγιε,
ὅτι ἐὰν παρακαλέσῃς,
διά τι τὸν Θεόν,
σοὶ τὸ προσφέρει.
Ἐπιθυμῶ λοιπὸν νὰ παρακαλέσῃς
ὅπως λαλήσω Ἑλληνιστί,
διότι καθόλου δὲν γνωρίζω
τὴν γλῶσσαν ταύτην τὴν ἰδικήν σας».
Ἀπεκρίθη ὁ Ἅγιος·
«Ὑπὲρ τὴν δύναμίν μου
εἶναι τὸ αἴτημά σου,
πάτερ Ἅγιε καὶ τῆς ἐρήμου καθηγητά.
Ἀλλ’ ἐπειδὴ ἐζήτησες τοῦτο μετὰ πίστεως,
ἂς δεηθῶμεν τοῦ Θεοῦ ἀμφότεροι
καὶ εἶναι εἰς Ἐκεῖνον δυνατὸν
νὰ πραγματοποιήσῃ τὴν ἐπιθυμίαν σου.
Διότι, καθὼς λέγει ὁ Προφήτης Δαβίδ,
θέλημα τῶν φοβουμένων Αὐτὸν ποιήσει
καὶ τῆς δεήσεως αὐτῶν εἰσακούσεται
καὶ σώσει αὐτούς».
Ἀφοῦ δὲ εἶπε ταῦτα ὁ Ἅγιος ἐστάθη,
ὁμοῦ μετὰ τοῦ Ὁσίου Ἐφραίμ,
ἐπὶ ὥραν πολλήν.
Ὡς δὲ ἐτελείωσαν τὴν προσευχήν των,
εἶπεν ὁ Ἅγιος μεγαλοφώνως·
«Ἡ χάρις τοῦ Παναγίου Πνεύματος
ἔστω μετὰ σοῦ
καὶ λάλησον Ἑλληνιστί».
Εὐθὺς δὲ ὡς εἶπε τοῦτο ὁ Ἅγιος,
ὢ τοῦ θαύματος!
Ἠνοίχθη τὸ στόμα τοῦ Ὁσίου Ἐφραὶμ
καὶ ἐλάλησεν Ἑλληνιστί,
ὡς ὁ Ἅγιος Βασίλειος
καὶ πάντες οἱ Χριστιανοί.
Λέγουσι δὲ ὅτι ὁ Ἅγιος
ἐχειροτόνησε τὸν Ὅσιον Ἐφραὶμ Ἱερὲα,
τὸν δὲ διερμηνέα αὐτοῦ Διάκονον.
Παρέμεινε δὲ ὁ Ὅσιος Ἐφραὶμ
παρὰ τῷ Ἁγίῳ
τρεῖς ἡμέρας,
πολὺ ὠφεληθεὶς
ἐκ τῆς διδασκαλίας αὐτοῦ.
Κατόπιν ἀνεχώρησε πάλιν
εἰς τὴν ἔρημον,
δοξάζων καὶ εὐλογῶν τὸν Θεόν.
Ἀλλ’ ἂς διηγηθῶμεν
καὶ ἕτερον θαῦμα
τοῦ Ἁγίου Βασιλείου.
Ὅτε ἐβασίλευεν ἐν Κωνσταντινουπόλει
ὁ βασιλεὺς Οὐάλης,
ἦλθον πρὸς αὐτὸν
οἱ ἀρειανόφρονες Ἐπίσκοποι καὶ Ἱερεῖς
τῆς ἐπαρχίας Νικαίας,
ἀξιοῦντες νὰ παραδώσῃ εἰς αὐτοὺς
τὸν Μητροπολιτικὸν Ναὸν
διὰ νὰ ψάλλωσιν αὐτοὶ ἐκεῖ
καὶ νὰ ἐκδιώξωσι
τὸν Ὀρθόδοξον Ἀρχιερέα.
Ὁ δὲ Οὐάλης,
ὡς ὁμόφρων τούτων,
συνεφώνησεν.
Εὐθὺς δέ,
ἀποστείλας στρατιώτας,
ἐξεδίωξε τὸν Ἀρχιεπίσκοπον
τῶν Χριστιανῶν
καὶ ὥρισε
νὰ κατέχωσι
τὸν Ἱερὸν τοῦτον Ναὸν
οἱ Ἀρειανοί.
Τοῦτο μαθόντες
οἱ Ὀρθόδοξοι Χριστιανοὶ τῆς Νικαίας
ἔσπευσαν πρὸς τὸν Ἅγιον,
παρακαλοῦντες τοῦτον
νὰ μεσιτεύσῃ εἰς τὸν βασιλέα
διὰ νὰ μεταστρέψῃ οὗτος
τὴν γνώμην του.
Μεταβὰς λοιπὸν ὁ Ἅγιος εἰς Κωνσταντινούπολιν
καὶ ἐπισκεφθεὶς τὸν βασιλέα,
εἶπε πρὸς αὐτόν·
«Βασιλεῦ,
ὁ Προφήτης Δαβὶδ λέγει.
Τιμὴ βασιλέως κρίσιν ἀγαπᾷ,
ὁ δὲ σοφὸς Σολομῶν,
κρίσις βασιλέως,
δικαιοσύνη.
Ἡ βασιλεία σου, λοιπόν,
διὰ τίνα αἰτίαν,
δίχως δικαίαν κρίσιν,
ἐξεδίωξες τοὺς Ὀρθοδόξους
ἀπὸ τὴν πάτριον Ἐκκλησίαν των
καὶ παρέδωκες αὐτὴν
εἰς τοὺς αἱρετικοὺς Ἀρειανούς;»
Εἶπεν ὁ βασιλεύς·
«Πάλιν εἰς ὕβρεις ἐξετράπης, Βασίλειε;
Δὲν ἁρμόζει εἰς σὲ
νὰ λέγῃς τοιούτους λόγους».
Ἀλλ’ ὁ Ἅγιος ἀπήντησε·
«Διὰ τὸ δίκαιον
ἁρμόζει καὶ νὰ ἀποθάνω,
ὦ βασιλεῦ».
Τότε εἶπεν ὁ βασιλεὺς
εἰς τὸν Ἅγιον·
«Ὕπαγε μόνος σου
εἰς τὴν Νίκαιαν
καὶ κρίνε μὲ δικαιοσύνην
καὶ ἀπὸ τὰ δύο μέρη.
Ἰδὲ ὅμως νὰ μὴ πράξῃς
ὅ,τι θέλει ὁ λαός σου».
Ὁ Ἅγιος ἀπεκρίθη·
«Δός μοι ἐξουσίαν
νὰ κρίνω ἐγώ,
βασιλεῦ,
καὶ ὅταν ἀκούσῃς,
ὅτι ἐμερολήπτησα
ὑπὲρ τῶν Χριστιανῶν,
θανάτωσέ με».
Λαβὼν λοιπὸν
παρὰ τοῦ βασιλέως
τὴν ἐξουσίαν ὁ Ἅγιος,
ἀπῆλθεν εἰς Νίκαιαν, ὅπου,
ἀφοῦ συνεκάλεσεν
ὅλους τοὺς Ὀρθοδόξους
καὶ τοὺς Ἀρειανούς,
ὡμίλησε πρὸς αὐτοὺς
διὰ τούτων τῶν λόγων.
«Ἰδού, ἦλθον,
κατὰ τὴν προσταγὴν τοῦ βασιλέως.
Νὰ πράξωμεν λοιπὸν οὕτω.
Ἂς κλείσωμεν τὴν Ἐκκλησίαν
καὶ ἡμεῖς οἱ Ὀρθόδοξοι
καὶ σεῖς οἱ Ἀρειανοί.
Κατόπιν προσευχηθῆτε σεῖς πρῶτον.
Καὶ ἐὰν ἀνοίξῃ ἡ Ἐκκλησία,
κρατήσατε ταύτην.
Ἐὰν δὲ δὲν ἀνοίξῃ,
θέλομεν προσευχηθῆ ἡμεῖς,
καὶ ἐὰν διὰ τῆς ἰδικῆς μας δεήσεως ἀνοίξῃ,
τότε νὰ μείνῃ εἰς ἡμᾶς.
Ἐὰν δὲ μείνῃ κλειστή,
νὰ εἶναι ἰδική σας».
Ἡ κρίσις αὕτη τοῦ Ἁγίου
ἤρεσεν εἰς ὅλους
ὡς δικαία καὶ εὔλογος.
Ἀπελθόντες λοιπὸν
καὶ οἱ Ὀρθόδοξοι
καὶ οἱ Ἀρειανοὶ
ἔκλεισαν καὶ ἐσφράγισαν
τὰς θύρας τῆς Ἐκκλησίας.
Μετὰ δὲ ταῦτα,
συναθροισθέντες οἱ Ἀρειανοί,
ἐπὶ τρεῖς ἡμέρας
ἔψαλλον δεήσεις καὶ ἱκεσίας,
ἵνα ἀνοιχθῇ ἡ Ἐκκλησία.
Ὅμως δὲν εἰσήκουσε τῶν παρακλήσεών των
ὁ ὑπ’ αὐτῶν ὑβριζόμενος Χριστός.
Εἶπε τότε εἰς αὐτοὺς ὁ Ἅγιος·
«Τώρα, ἂς προσευχηθῶμεν καὶ ἡμεῖς».
Προσκαλέσας τότε ὁ Ἅγιος
τοὺς Ὀρθοδόξους Χριστιανούς,
μετὲβη μετ’ αὐτῶν
εἰς τὸν Ναὸν
τοῦ Ἁγίου Μεγαλομάρτυρος Διομήδους,
ὅστις ἦτο πλησίον
τῆς Μητροπολιτικῆς Ἐκκλησίας.
Ἐκεῖ, ἀφοῦ ἐτέλεσεν ἀγρυπνίαν
μετὰ παντὸς τοῦ πλήθους,
τὴν πρωΐαν μετέβησαν ἅπαντες,
ἀκολουθούντων καὶ τῶν Ἀρειανῶν,
πρὸ τῶν θυρῶν
τῆς Μητροπολιτικῆς Ἐκκλησίας.
Ὡς δὲ ὁ Ἅγιος Βασίλειος
ἐσφράγισε
διὰ τῶν χειρῶν αὐτοῦ
τρεῖς φορὰς
τὰς θύρας τῆς Ἐκκλησίας
καὶ εἶπεν·
«Εὐλογητὸς ὁ Θεὸς τῶν Χριστιανῶν
εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων»,
εὐθύς, ὢ τοῦ θαύματος!
Ἐθραύσθησαν οἱ μοχλοὶ
καὶ αἱ θύραι ἠνοίχθησαν.
Τότε ὁ Ἅγιος
εἰσελθὼν ἐντὸς τῆς Ἐκκλησίας
μετὰ παντὸς τοῦ πλήθους τῶν Χριστιανῶν
ἐτέλεσε τὴν θείαν Λειτουργίαν.
Κατόπιν δέ,
ἀφοῦ ἡγίασε τὸν λαόν,
παρέδωκεν αὐτὴν
εἰς τοὺς Ὀρθοδόξους Χριστιανούς.
Ἦτο δὲ τότε
ἡ δεκάτη ἐνάτη (19η)
τοῦ μηνὸς Ἰανουαρίου.
Ὄχι δὲ μόνον
οἱ Ὀρθόδοξοι Χριστιανοὶ
ηὐφράνθησαν
κατὰ τὴν ἡμέραν ἐκείνην,
διότι ἐπανέκτησαν τὴν Ἐκκλησίαν των,
ἀλλὰ καὶ πολλοὶ ἐκ τῶν Ἀρειανῶν,
ἰδόντες τὸ θαῦμα τοῦ Ἁγίου,
ἐπέστρεψαν εἰς τὴν Ὀρθόδοξον πίστιν,
ἀναθεματίσαντες τὴν αἵρεσιν αὐτῶν.
Ἀλλ’ ὡς πρὸς τὰ
ὑπὸ τοῦ Μεγάλου Βασιλείου
τελεσθέντα θαύματα,
ἂν καὶ εἶναι καὶ ἄλλα,
ἂς ἔχῃ τέλος
ἡ διήγησίς των,
ἐπειδὴ ἐξετάθη εἰς μῆκος.
Ἂς διηγηθῶμεν δὲ ἤδη
καὶ τὰ περὶ τῆς ἁγίας αὐτοῦ τελευτῆς,
ἵνα περατώσωμεν πᾶσαν τὴν διήγησιν.
Γυνή τις χήρα,
ὑπερέχουσα κατὰ τὸν πλοῦτον
καὶ τὴν εὐγένειαν
τῶν ἄλλων γυναικῶν
τῆς Καισαρείας,
ὑποδουλώσασα ἑαυτὴν
εἰς τὴν γαστριμαργίαν
καὶ τὴν ἀσωτίαν
καὶ τὴν ἑαυτῆς ψυχὴν
διὰ τῶν ἄλλων σαρκικῶν παθῶν
καταμολύνασα,
κακὴν κακῶς διεσκόρπισε
τὴν περιουσίαν της.
Κατόπιν δέ,
κλονισθεῖσα
ἐπειδὴ ἐνεθυμήθη
τὴν αἰωνίαν κόλασιν,
ἀπεφάσισε νὰ μεταβῇ
ἵνα ἐξομολογηθῇ
τὰς ἁμαρτίας αὐτῆς
ἐνώπιον τοῦ Ἁγίου.
Ἀλλ’ ὁ ἐχθρὸς
τῆς σωτηρίας τῶν ἀνθρώπων
διάβολος
ἔφερεν εἰς τὸν λογισμὸν αὐτῆς
τὴν ἐντροπὴν τῶν ἔργων της
καὶ οὕτω ἠμπόδιζε ταύτην
νὰ ἔλθῃ εἰς μετάνοιαν,
διὰ τῆς ἐξομολογήσεώς της.
Τί λοιπὸν ἐσκέφθη ἐκείνη;
Ἔγραψεν ἐπὶ χάρτου
πάσας τὰς ἁμαρτίας αὐτῆς,
τελευταίαν δὲ πάντων ἔγραψε
μίαν θανάσιμον ἁμαρτίαν
καὶ κατόπιν
ἐσφράγισε τὸ γράμμα
καταλλήλως.
Ἐνῷ δὲ ὁ Ἅγιος Βασίλειος
μετέβαινεν εἰς τὴν Ἐκκλησίαν,
ἔρριψε τοῦτο
πρὸ τῶν ποδῶν αὐτοῦ,
μετὰ δακρύων εἰποῦσα·
«Ἐλέησόν με,
Ἅγιε τοῦ Θεοῦ,
ἐμὲ τὴν περισσότερον ἁμαρτωλὴν
πάντων τῶν ἀνθρώπων».
Σταθεὶς δὲ ὁ Ἅγιος
ἠρώτησεν αὐτήν,
τὶς ἡ αἰτία
τῶν τόσων δακρύων.
Ἐκείνη τότε ἀπήντησε·
«Δέσποτα Ἅγιε,
ὅλας τὰς ἁμαρτίας ἔγραψα
εἰς τὸ γράμμα τοῦτο
καὶ παρακαλῶ τὴν ἁγιωσύνην σου
νὰ μὴ τὸ ἀνοίξῃς,
ἀλλὰ μόνον διὰ τῆς προσευχῆς σου
νὰ ἐξαλείψῃς τὰς ἁμαρτίας μου».
Ὁ δὲ Ἅγιος,
λαβὼν τὸν χάρτην
καὶ ἀναβλέψας εἰς τὸν οὐρανόν,
προσηυχήθη οὕτω·
«Ἰδικόν Σου ἔργον εἶναι,
Δέσποτα Κύριε,
νὰ συγχωρήσῃς τὰς ἁμαρτίας
τῆς δούλης Σου ταύτης,
διότι σὺ ὡς ἀγαθὸς καὶ φιλάνθρωπος,
ἐβάστασας τὰς ἁμαρτίας τῶν ἀνθρώπων,
αὑτὸς ὢν ἀναμάρτητος».
Ταῦτα εἰπὼν ὁ Ἅγιος
εἰσῆλθεν εἰς τὴν Ἐκκλησίαν
καὶ ἤρχισε νὰ τελῇ
τὴν θείαν Λειτουργίαν
κρατῶν τὸ γράμμα.
Μετὰ δὲ τὴν ἀπόλυσιν
προσεκάλεσε τὴν γυναῖκα ἐκείνην,
εἰς τὴν ὁποίαν παρέδωσε τὸ γράμμα,
εἰπών·
«Ἤκουσες, γύναι,
ὅτι οὐδεὶς δύναται
νὰ συγχωρῇ ἁμαρτίας,
εἰμὴ μόνον ὁ Θεός»;
Ἐκείνη δὲ ἀπήντησεν·
«Ἤκουσα, Δέσποτα Ἅγιε,
καὶ διὰ τοῦτο σὲ παρεκάλεσα
νὰ ἱκετεύσῃς τὸν Θεὸν
ὑπὲρ ἀφέσεως τῶν ἁμαρτιῶν μου».
Ταῦτα εἰποῦσα ἡ γυνὴ
ἤνοιξε τὸν χάρτην,
καὶ ὢ τοῦ θαύματος!
εὗρεν αὐτὸν ὅλως ἄγραφον,
μόνον δὲ ἐκεῖνο
τὸ ὁποῖον ἔγραψεν ἡ γυνὴ
εἰς τὸ τέλος
ἔμεινε γεγραμμένον.
Τοῦτο ἰδοῦσα ἡ γυνὴ
ὠλιγοψύχησε
καὶ τύψασα τὸ στῆθος
διὰ τῶν χειρῶν,
ἔπεσεν εἰς τοὺς πόδας τοῦ Ἁγίου
κρατοῦσα τὸ γράμμα
καὶ λέγουσα·
«Ἐλέησόν με,
Ἅγιε τοῦ Θεοῦ τοῦ Ὑψίστου,
καὶ ὡς διὰ τῶν ἁγίων σου προσευχῶν
ἐξηλείφθησαν αἱ ἄλλαι μου ἁμαρτίαι,
οὕτω δεήθητι εἰς τὸν Θεὸν
νὰ ἐξαλειφθῇ
καὶ αὕτη μου ἡ ἀνομία».
Ὁ δὲ Ἅγιος, δακρύσας,
εἶπε πρὸς αὐτήν·
«Ἐγέρθητι, ὦ γύναι,
διότι καὶ ἐγὼ
ἄνθρωπος ἁμαρτωλὸς εἶμαι
καὶ ἔχω καὶ ἐγὼ ἀνάγκην
συγχωρήσεως.
Ἄπελθε εἰς τὴν ἔρημον
καὶ ζήτησον μέγαν τινὰ ἀσκητὴν
ὀνομαζόμενον Ἐφραίμ,
ἐκεῖνος δέ,
ἀφοῦ ἀναπέμψῃ δέησιν
πρὸς τὸν Θεόν,
θέλει ἐξαλείψει
τὴν ἁμαρτίαν σου».
Λαβοῦσα λοιπὸν ἡ γυνὴ
ὡς ἀγαθὸν συνοδοιπόρον
τὴν εὐχὴν τοῦ Ἁγίου
ἔφθασεν εἰς τὴν ἔρημον
καὶ εὗρε τὸν Ὅσιον Ἐφραίμ.
Προσπεσοῦσα τότε εἰς τοὺς πόδας αὐτοῦ
ἔρριψε τὸν χάρτην εἰποῦσα·
«Ὁ Ἀρχιεπίσκοπος Καισαρείας
Μέγας Βασίλειος
μὲ ἔστειλε πρὸς σέ,
ἵνα, ἀφοῦ προσευχηθῇς εἰς τὸν Θεόν,
ἐξαλείψῃς τὸ θανάσιμον ἁμάρτημά μου.
Μὴ λοιπὸν ὀλιγωρήσῃς, Πάτερ Ἅγιε,
νὰ δεηθῇς πρὸς τὸν Θεόν,
ἵνα συγχωρήσῃ
καὶ τοῦτο τὸ ἀνόμημά μου».
Τοῦτο ἀκούσας ὁ Ὅσιος Ἐφραίμ,
εἶπεν·
«Ὄχι, τέκνον,
διότι ἐκεῖνος ὅστις παρεκάλεσε τὸν Θεὸν
καὶ συνεχωρήθησαν αἱ πολλαί σου ἁμαρτίαι,
δύναται νὰ παρακαλέσῃ
καὶ διὰ τὴν μίαν.
Ὕπαγε λοιπόν, τέκνον μου,
καὶ μὴ σταθῇς,
διὰ νὰ τὸν προφθάσῃς ζῶντα,
διότι, ἕως ὅτου ἐπιστρέψῃς,
θέλεις τὸν εὕρει νεκρόν».
Ὡς ἤκουσεν ἡ γυνὴ
τοὺς λόγους τούτους,
ἔσπευσε δρομαίως,
ἀλλ’ ὅταν εἰσήρχετο
εἰς τὴν Καισάρειαν
συνήντησε
τὸ λείψανον τοῦ Ἁγίου
προπεμπόμενον
ὑπὸ παντὸς τοῦ πλήθους.
Εὐθὺς τότε
ἤρχισεν ἡ γυνὴ νὰ βοᾷ
καὶ νὰ κλαίῃ γοερῶς
λέγουσα·
«Οἴμοι,
δοῦλε τοῦ Θεοῦ,
διὰ τοῦτο μὲ ἀπέστειλες
εἰς τὴν ἔρημον,
ἵνα ἀποθάνῃς ἀνενόχλητος;
μὲ ἀπέστειλες
εἰς τὸν Ὅσιον Ἐφραὶμ
καὶ ἰδού,
ἐπέστρεψα ἄπρακτος.
Νὰ ἰδῇ ὁ Θεὸς
καὶ νὰ κρίνῃ
μεταξὺ ἐμοῦ καὶ σοῦ, ὅτι,
ἂν καὶ ἠδύνασο
νὰ κάμῃς νὰ συγχωρηθῆ ἡ ἀνομία μου,
μὲ ἀπέστειλες πρὸς ἄλλον».
Ταῦτα δὲ εἰποῦσα,
ἔρριψε τὸ γράμμα
ἐπὶ τῆς κλίνης τοῦ Ἁγίου,
διηγουμένη ἐνώπιον πάντων
τὴν ὑπόθεσιν.
Εἷς δὲ κληρικός,
λαβὼν τὸ γράμμα
καὶ ἐπιθυμῶν νὰ γνωρίσῃ
ὁποία ἦτο ἐκείνη ἡ μεγάλη ἀνομία,
ἐξετύλιξε τοῦτο,
ἀλλ’ εὗρεν
ὅλως διόλου ἄγραφον.
Τότε ἐβόησε
μεγάλῃ τῇ φωνῇ
πρὸς τὴν γυναῖκα
εἰπών·
«Ἄγραφος εἶναι
ὅλος σου ὁ χάρτης,
ὦ γύναι.
Τί λοιπὸν κοπιᾷς;
Δὲν γνωρίζεις
τὴν τοῦ Θεοῦ φιλανθρωπίαν»;
Λαβοῦσα ἡ γυνὴ τὸ γράμμα
εἰς τὰς χεῖράς της
καὶ ἰδοῦσα
τὴν εὐσπλαγχνίαν τοῦ Θεοῦ,
ὡς καὶ τὴν μεγάλην τοῦ Ἁγίου βοήθειαν,
ηὐχαρίστησε τὸν Ἅγιον.
Οὕτω σωφρόνως καὶ θεαρὲστως ζήσασα
τὸν ὑπόλοιπον χρόνον τῆς ζωῆς αὐτῆς,
ἀνεπαύθη ἐν Κυρίῳ.
Ἀλλὰ πρέπον εἶναι
νὰ διηγηθῶμεν
καὶ ἄλλο παράδοξον θαῦμα,
τὸ ὁποῖον ἔγινε
κατὰ τὴν τελευτὴν τοῦ Ἁγίου.
Ἑβραῖός τις, Ἰωσὴφ ὀνομαζόμενος,
εὑρίσκετο εἰς τὴν Καισάρειαν,
ἄριστος εἰς τὴν ἰατρικὴν ἐπιστήμην
καὶ πολὺ πλούσιος.
Οὗτος,
σπουδάσας καλῶς τὴν ἰατρικὴν
καὶ μαθὼν
τὰ προγνωστικὰ
τοῦ Ἱπποκράτους,
ἐγνώριζεν
ἀπὸ τὸν σφυγμὸν τὸν ἀσθενῆ,
πρὸ τριῶν ἡμερῶν,
ἂν μέλλῃ νὰ ζήσῃ
ἢ νὰ ἀποθάνῃ.
Διὰ τοῦτο καὶ ὁ Ἅγιος Βασίλειος,
προγιγνώσκων
τὴν μετέπειτα μεταμέλειαν αὐτοῦ,
ἠγάπα αὐτὸν
καὶ συχνάκις συνωμίλει μετ’ αὐτοῦ
περὶ τῆς πίστεως τῶν Χριστιανῶν.
Οἱ δὲ Χριστιανοί,
βλέποντες ὅτι ὁ Ἅγιος συνωμίλει
καθ’ ἑκάστην
μετὰ τοῦ Ἑβραίου,
ἐσκανδαλίζοντο.
Ἀλλ’ ὁ Ἅγιος, προβλέπων,
ὡς εἴπομεν,
ὅτι μέλλει ἀργότερα
νὰ γίνῃ Χριστιανός,
δὲν ἔπαυεν
ἀπὸ τοῦ νὰ διδάσκῃ
διαρκῶς αὐτὸν νὰ βαπτισθῇ
καὶ νὰ πιστεύσῃ
εἰς τὸν Χριστόν.
Ὅμως τότε παρέμενεν ἀμετανόητος
καὶ φυλάττων
τὴν πατροπαράδοτον
μιαρὰν θρησκείαν αὐτοῦ.
Ὅταν δὲ ὁ Θεὸς ηὐδόκησε
νὰ ἐπιστρέψῃ τοῦτον,
τί ᾠκονόμησεν;
Ὡς προεῖδεν ὁ Ἅγιος
τὴν ὥραν τοῦ θανάτου αὐτοῦ,
ἔστειλε καὶ ἐκάλεσε τὸν Ἑβραῖον
μὲ τὴν πρόφασιν,
ὅτι τὸν εἶχεν ἀνάγκην,
ἵνα τὸν ἰατρεύσῃ
καὶ εἶπεν εἰς αὐτόν·
«Τί λέγεις, Ἰωσήφ;
Πότε ἀποθνῄσκω;»
Ἐκεῖνος δέ,
λαβὼν τὸν σφυγμὸν τοῦ Ἁγίου
καὶ ἐννοήσας
ὅτι ἔφθασε τὸ τέλος,
ἀπεκρίθη·
«Σήμερον, δέσποτα, ἀποθνῄσκεις,
κατὰ τὴν δύσιν τοῦ ἡλίου».
Εἶπε τότε ὁ Ἅγιος·
«Δὲν γνωρίζεις».
«Πίστευσον, δέσποτα»,
εἶπεν ὁ Ἰωσήφ.
«Σήμερον μέλλουσι νὰ δύσωσι δύο ἥλιοι.
Σύ, ὁ λαμπρὸς φωστὴρ τῆς Καισαρείας,
καὶ ὁ αἰσθητὸς ἥλιος».
«Καὶ ἐὰν δὲν ἀποθάνω
μέχρι τοῦ μεσονυκτίου,
τί θὰ πράξῃς;»
ἠρώτησεν ὁ Ἅγιος.
«Ἀδύνατον εἶναι
νὰ συμβῇ τοῦτο, δέσποτα,
ἀπεκρίθη ὁ ἰατρός.
Μόνον ἐν ὅσῳ ἔχεις φωνήν,
πρόσταξον ὃ,τι ἐπιθυμεῖς
διὰ τὴν Ἐκκλησίαν σου
καὶ τὰς ὑποθέσεις σου,
διότι δὲν θέλει σὲ προφθάσει ἡ ἑσπέρα».
«Ἀλλὰ ἐὰν ζήσω μέχρι τῆς πρωΐας,
τί θέλεις πράξει;»
εἶπεν ὁ Ἅγιος.
Ἀπήντησε τότε ὁ ἰατρός·
«Ἐὰν ζήσῃ ἡ ἁγιωσύνη σου ἕως αὔριον,
ἐγὼ νὰ ἀποθάνω».
Εἶπε τότε ὁ Ἅγιος·
«Καλῶς εἶπας.
Νὰ ἀποθάνῃς τῇ ἁμαρτίᾳ
καὶ νὰ ζήσῃς ἐν Χριστῷ».
Ἀπεκρίθη τότε ὁ Ἑβραῖος·
«Γνωρίζω ὅτι ἐπιθυμεῖς, δέσποτα,
νὰ βαπτισθῶ.
Ἀλλὰ εἶναι ἀδύνατον
νὰ ζήσῃ ἡ ἱερωσύνη σου,
ἐπειδὴ φύσις ἀνθρώπου
δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ παραβῇ
τοὺς νόμους τῆς ἰατρικῆς».
Ταῦτα καὶ ἄλλα
ἀφοῦ εἶπεν ὁ Ἑβραῖος,
ὡμολόγησε μεθ’ ὅρκου
καὶ βαρέος στοιχήματος,
ὅτι ἐὰν ζήσῃ ὁ Ἅγιος
ἕως τὴν αὔριον,
θὰ βαπτισθῇ
μετὰ πάσης τῆς οἰκογενείας του.
Ὡς δὲ ἀπῆλθεν ὁ Ἑβραῖος,
παρεκάλεσεν ὁ Ἅγιος τὸν Θεὸν
νὰ ζήσῃ μέχρις αὔριον,
ἀφ’ ἑνὸς ἵνα προλάβῃ
τὸ λείψανον αὐτοῦ
ἡ γυνὴ ἐκείνη,
περὶ ἧς ὡμιλήσαμεν,
ἐξ ἄλλου δὲ
διὰ νὰ βαπτίσῃ
καὶ τὸν Ἑβραῖον.
Ὁ δὲ πανάγαθος Θεὸς
ἐπήκουσε τῆς δεήσεως αὐτοῦ.
Καὶ τούτου γενομένου
ἀπέστειλεν ἐνωρὶς
τὴν πρωΐαν τῆς ἑπομένης
νὰ καλέσωσι τὸν ἰατρόν.
Οὗτος δὲ δυσπιστῶν μετέβαινε,
νομίζων ὅτι θὰ εὕρῃ
τὸν Ἅγιον τεθνεῶτα.
Ὡς δὲ εἶδεν αὐτὸν ζῶντα,
σταθεὶς ἔκθαμβος,
ἔπεσεν ἔπειτα
πρὸ τῶν ποδῶν τοῦ Ἁγίου
καὶ εἶπε·
«Μέγας ὁ Θεὸς τῶν Χριστιανῶν.
Δὲν εἶναι ἄλλος Θεὸς πλὴν αὐτοῦ.
Εἰς τοῦτον πιστεύω καὶ ἐγὼ
καὶ βαπτίζομαι σήμερον».
Εἶπε τότε εἰς αὐτὸν ὁ Ἅγιος·
«Ἐγὼ θέλω σὲ βαπτίσει
καὶ ὅλην τὴν οἰκογενειάν σου».
Ὁ δὲ Ἑβραῖος,
ἀφοῦ ἐπλησίασε τὸν Ἅγιον
καὶ λαβὼν τὸν σφυγμὸν αὐτοῦ
εἶδεν ὅτι ἐνεκρώθησαν τελείως
αἱ φλέβες αὐτοῦ,
εἶπεν·
«Ἠτόνησαν αἱ δυνάμεις σου, δέσποτα,
καὶ ἡ φύσις εἰς τέλος ἠσθένησεν».
«Ἔχομεν τὸν Δημιουργὸν τῆς φύσεως,
ὅστις ἐνδυναμώνει ἡμᾶς»,
εἶπεν ὁ Ἅγιος.
Τοῦτο δὲ εἰπών,
ἠγέρθη
καὶ εἰσῆλθε περιπατῶν
εἰς τὴν ἁγίαν Ἐκκλησίαν,
ὅπου βαπτίσας τὸν ἰατρὸν
μετὰ πάσης τῆς οἰκογενείας αὐτοῦ
ὠνόμασεν αὐτὸν Ἰωάννην.
Ἀφοῦ δὲ ἐβάπτισεν αὐτὸν
καὶ ἐκοινώνησε τοῦτον
τῶν Ἀχράντων Μυστηρίων,
ἐζήτησεν ὁ Ἅγιος τροφήν.
Καθίσας δὲ ἐπὶ τῆς κλίνης αὐτοῦ
ἐδίδασκεν αὐτὸν
καὶ πάντας τοὺς παρεστῶτας Χριστιανούς.
Περὶ δὲ τὴν δεκάτην ὥραν τῆς ἡμέρας
ἠρώτησε πάλιν ὁ Ἅγιος τὸν ἰατρόν·
«Πότε ἀποθνῄσκω,
κύριε Ἰωάννη;»
Ἀπεκρίθη τότε ἐκεῖνος·
«Ὅταν ὁρίσῃς, δέσποτα Ἅγιε».
Ὡς δὲ εἶπε τοῦτο ὁ ἰατρός,
παρέδωκεν ὁ Ἅγιος
εἰς χεῖρας Θεοῦ
τὴν τιμίαν καὶ ὁλόφωτον αὐτοῦ ψυχήν.
Ἔπεσε τότε ὁ Ἰωάννης
εἰς τοὺς πόδας αὐτοῦ καί,
κλαίων καὶ ὀδυρόμενος,
ἔλεγε.
«Πιστεύω, δοῦλε τοῦ Θεοῦ,
ὅτι, ἐὰν δὲν ἤθελες,
οὔτε τώρα θὰ ἀπέθνῃσκες».
Ἐπειδὴ δὲ ἦτο ἑσπέρα,
ἔμεινεν ἄταφον
τὸ λείψανον τοῦ Ἁγίου.
Τὴν δὲ ἐπαύριον,
συναθροισθέντες οἱ Χριστιανοί,
Ἱερεῖς καὶ λαϊκοὶ ἅπαντες
καὶ κλαίοντες καὶ ὀδυρόμενοι
διὰ τὴν συμφορὰν τῆς στερήσεως
τοιούτου Ἀρχιερέως,
Ποιμένος
καὶ κοινοῦ αὐτῶν πατρός,
τοῦ λαμπροῦ τούτου φωστῆρος τῆς Οἰκουμένης,
κατέθεσαν τὸ σεπτὸν αὐτοῦ λείψανον
εἰς τόπον ἐπίσημον.
Μαθὼν δὲ τοῦτο
ὁ Ἅγιος Γρηγόριος ὁ Θεολόγος,
εἰς Ἀριανζὸν τότε εὑρισκόμενος,
συνέγραψε τὸν σῳζόμενον ἐπιτάφιον λόγον.
Μεθ’ ἡμέρας δέ τινας, ἐλθών,
ἀνέγνωσε τοῦτον ἔνδακρυς
ἐπὶ τοῦ τάφου τοῦ Ἁγίου.
Ἦτο δὲ τότε,
ὅτε ἐκοιμήθη ἐν Κυρίῳ,
ὁ ἐν Ἁγίοις πατὴρ ἡμῶν Βασίλειος
χρόνων τεσσαράκοντα πέντε,
ἐκ τῶν ὁποίων
μόνον τοὺς πέντε χρόνους
διετέλεσεν Ἀρχιερεύς.